Wat is PCOS bij vrouwen: oorzaken en klachten

Wat is PCOS bij vrouwen? Polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) is een veelvoorkomende hormonale aandoening die naar schatting 5 tot 10 procent van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd treft. De aandoening kenmerkt zich door een verstoorde hormoonbalans, onregelmatige menstruaties en soms zichtbare follikels op de eierstokken. PCOS kan de vruchtbaarheid beïnvloeden en brengt op de lange termijn cardiometabole risico's met zich mee. In dit artikel leest u hoe PCOS ontstaat, welke klachten erbij horen, hoe de diagnose wordt gesteld en wat u zelf kunt doen.

Wat is PCOS en hoe ontstaat het bij vrouwen?

PCOS is een hormonale aandoening waarbij verhoogde androgeenspiegels en insulineresistentie de eisprong verstoren; erfelijke aanleg speelt een belangrijke rol en de aandoening treft 5 tot 10 procent van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd.

PCOS, voluit polycysteus-ovariumsyndroom, is een veelvoorkomende hormonale aandoening waarbij de eierstokken niet goed functioneren en waarbij meerdere kleine vochtblaasjes (follikels) zichtbaar kunnen zijn op echografie. De naam is enigszins misleidend: het gaat niet om echte cysten, maar om onrijpe follikels die de eisprong niet hebben voltooid. PCOS treft naar schatting 5 tot 10 procent van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd en is daarmee een van de meest voorkomende hormonale stoornissen bij vrouwen (Thuisarts.^[4]nl, NVOG-richtlijn PCOS).

De precieze oorzaak is nog niet volledig opgehelderd, maar er spelen meerdere factoren een rol. Bij veel vrouwen met PCOS maakt het lichaam te veel androgenen aan. Dit zijn hormonen die normaal gesproken ook bij vrouwen in kleine hoeveelheden aanwezig zijn, maar bij PCOS in verhoogde concentraties voorkomen. Daarnaast is er vaak sprake van insulineresistentie, waarbij de lichaamscellen minder goed reageren op insuline. De alvleesklier compenseert dit door meer insuline aan te maken, wat op zijn beurt de androgeenproductie in de eierstokken verder kan stimuleren.

Er is ook een erfelijke component: PCOS komt vaker voor bij vrouwen van wie een moeder of zus de aandoening heeft. Omgevingsfactoren zoals voeding, lichaamsgewicht en beweging beïnvloeden de ernst van de klachten, maar zijn op zichzelf niet de oorzaak.

De onderliggende aanleg voor PCOS blijft doorgaans aanwezig, maar de klachten en het fenotype kunnen veranderen met de leeftijd, gewichtsverandering of andere omstandigheden. Met de juiste begeleiding zijn de klachten bij de meeste vrouwen goed beheersbaar. Bij adolescenten is terughoudendheid geboden bij het stellen van de diagnose, omdat onregelmatige cycli en polycysteuze eierstokken in de eerste jaren na de eerste menstruatie ook normaal kunnen zijn; de NVOG-richtlijn PCOS geeft hiervoor specifieke aanbevelingen.^[5][6]

Welke klachten en symptomen horen bij PCOS?

De meest kenmerkende klachten zijn onregelmatige of uitblijvende menstruatie, hirsutisme, acne en verminderde vruchtbaarheid; op de lange termijn verhoogt PCOS het risico op type 2 diabetes en baarmoederslijmvliesafwijkingen.

PCOS uit zich bij elke vrouw anders, maar de meest kenmerkende klachten zijn een onregelmatige of uitblijvende menstruatie, overmatige haargroei op plaatsen waar mannen dat normaal hebben (hirsutisme), acne en haaruitval op het hoofd. Niet elke vrouw met PCOS heeft alle klachten tegelijk, en de ernst varieert sterk van persoon tot persoon.

Van een onregelmatige cyclus (oligomenorroe) wordt gesproken bij minder dan acht menstruaties per jaar of cycli langer dan 35 dagen.^[1] Bij amenorroe blijft de menstruatie langer dan 90 dagen uit.^[1] De onregelmatige menstruatie ontstaat doordat de eisprong niet of onregelmatig plaatsvindt. Dit kan ook de vruchtbaarheid beïnvloeden: vrouwen met PCOS hebben soms moeite om zwanger te worden, al is zwangerschap zeker niet onmogelijk. Overmatige haargroei en acne zijn het gevolg van de verhoogde androgeenspiegels. Bij sommige vrouwen is de huid ook vettiger dan normaal.

Daarnaast zijn er klachten die minder direct zichtbaar zijn, maar wel een grote invloed kunnen hebben op de gezondheid:

• Gewichtstoename of moeite met afvallen, met name rond de buik

• Vermoeidheid en concentratieproblemen (komen vaker voor bij vrouwen met PCOS, maar zijn aspecifiek)

• Stemmingswisselingen, angst of somberheid

• Verhoogde bloedsuikerwaarden door insulineresistentie

Op de lange termijn komen bij vrouwen met PCOS vaker cardiometabole risicofactoren voor, zoals een verhoogde bloeddruk, een ongunstig cholesterolprofiel en een verhoogd risico op het ontwikkelen van type 2 diabetes mellitus. Of dit ook leidt tot meer hart- en vaatgebeurtenissen is minder eenduidig aangetoond; de NHG-Standaard Amenorroe en de NVOG-richtlijn PCOS adviseren daarom periodieke controle van deze risicofactoren.

Vrouwen met PCOS die langdurig geen of zelden een menstruatie hebben, lopen een verhoogd risico op baarmoederslijmvliesafwijkingen (endometriumhyperplasie).^[7] Bescherming van het baarmoederslijmvlies, bijvoorbeeld door cyclisch gebruik van een progestageen of gecombineerde hormonale anticonceptie, is daarom een belangrijk onderdeel van de behandeling. Dit wordt besproken met de huisarts of gynaecoloog.

Neem in Nederland contact op met de eigen huisarts als de menstruatie langer dan 90 dagen uitblijft, als klachten zoals hirsutisme snel toenemen, of als er tekenen zijn van virilisatie (zoals stemverlaging of clitoromegalie). Neem buiten kantooruren contact op met de huisartsenpost bij urgent bloedverlies of plotselinge ernstige buikpijn. Bel 112 bij een acute noodsituatie.

Hoe wordt PCOS vastgesteld door een arts?

PCOS wordt vastgesteld via de Rotterdam-criteria: minimaal twee van drie kenmerken (onregelmatige eisprong, verhoogde androgenen, polycysteuze eierstokken), aangevuld met bloedonderzoek en uitsluiting van andere aandoeningen.

Een arts stelt PCOS vast op basis van de zogenoemde Rotterdam-criteria, waarbij aan minimaal twee van de drie volgende kenmerken moet worden voldaan: een onregelmatige of uitblijvende eisprong, verhoogde androgeenspiegels in het bloed of zichtbare tekenen daarvan, en een polycysteus beeld van de eierstokken op echografie. Er bestaat geen enkele test die PCOS op zichzelf bewijst; de diagnose berust altijd op een combinatie van klachten, lichamelijk onderzoek en aanvullend onderzoek, en vereist dat andere oorzaken zijn uitgesloten.

De huisarts begint doorgaans met een uitgebreid gesprek over de menstruatiecyclus, klachten en familiegeschiedenis. Vervolgens wordt bloed afgenomen om hormoonspiegels te meten, waaronder testosteron en DHEAS (als maat voor androgeenoverproductie), en schildklierhormoon (TSH) en prolactine om andere oorzaken uit te sluiten. Bij vermoeden van niet-klassieke congenitale bijnierschorshyperplasie wordt ook 17-hydroxyprogesteron bepaald. De LH/FSH-verhouding is niet nodig voor de diagnose en wordt in de Nederlandse richtlijnen niet als diagnostisch criterium aanbevolen.^[1]

Bij vrouwen met PCOS en een BMI van 25 of hoger, of bij andere risicofactoren voor diabetes, wordt in Nederland een orale glucosetolerantietest (OGTT) met 75 gram glucose aanbevolen om een gestoorde glucosetolerantie of type 2 diabetes op te sporen, conform de NVOG-richtlijn PCOS en de NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2.^[1][2] Periodieke herhaling van deze screening is aangewezen. Het routinematig bepalen van nuchtere insuline wordt in Nederland niet aanbevolen als diagnostische test voor insulineresistentie.^[1]

Echografie van de eierstokken via de buikwand of vaginaal kan de typische polycysteuze structuur aantonen, maar een echografisch beeld alleen is onvoldoende voor de diagnose. Bij adolescenten is echografie als criterium minder betrouwbaar en wordt terughoudendheid aanbevolen.^[5][6]

Bij onduidelijkheid, snelle toename van androgene klachten, vermoeden van een androgeen producerende tumor of het syndroom van Cushing, of bij complexe klachten, verwijst de huisarts in Nederland door naar een gynaecoloog en/of internist-endocrinoloog. In Nederland zijn er ook gespecialiseerde PCOS-poliklinieken in academische ziekenhuizen. De NHG-Standaard Amenorroe biedt huisartsen houvast bij de diagnostiek en verwijzing.

Leefstijl en zelfzorg bij PCOS: wat helpt echt?

Regelmatige lichaamsbeweging en een evenwichtig voedingspatroon verbeteren de insulinegevoeligheid en hormoonbalans; bij onvoldoende effect zijn medicamenteuze opties zoals anticonceptie, metformine of ovulatie-inductie beschikbaar.

Een gezonde leefstijl is de eerste en meest effectieve stap bij de behandeling van PCOS, en dit geldt ongeacht het lichaamsgewicht. Regelmatige lichaamsbeweging, bij voorkeur een combinatie van duurtraining en krachttraining, verbetert de insulinegevoeligheid en kan de hormoonbalans gunstig beïnvloeden. Zelfs een gewichtsafname van 5 tot 10 procent bij vrouwen met overgewicht kan de menstruatiecyclus regelmatiger maken en de kans op een eisprong vergroten.^[1] Dit wordt onderschreven door Thuisarts.nl, de NHG-Standaard Amenorroe en de NVOG-richtlijn PCOS.

Voeding speelt eveneens een belangrijke rol. Een voedingspatroon met weinig sterk bewerkte koolhydraten en voldoende vezels, eiwitten en gezonde vetten helpt de bloedsuikerspiegel stabieler te houden. Er is geen specifiek PCOS-dieet dat wetenschappelijk superieur is bewezen.^[13][14] Een diëtist met kennis van PCOS kan hierbij praktische ondersteuning bieden.

Naast voeding en beweging zijn er andere zelfzorgmaatregelen die kunnen bijdragen aan het verminderen van klachten:

• Voldoende slaap (7 tot 9 uur per nacht) ondersteunt de hormoonregulatie

• Stressreductie via ontspanningstechnieken, mindfulness of psychologische begeleiding, omdat langdurige stress kan bijdragen aan klachten bij PCOS

• Stoppen met roken, omdat roken ongunstig kan samenhangen met androgene klachten en insulineresistentie

Wanneer leefstijlmaatregelen onvoldoende effect hebben, kan een arts aanvullende behandeling overwegen. Behandelopties die in de Nederlandse richtlijnen worden beschreven, zijn onder meer: gecombineerde hormonale anticonceptie of cyclisch progestageen ter bescherming van het baarmoederslijmvlies en regulering van de cyclus; metformine bij insulineresistentie of een verhoogd risico op diabetes; en ovulatie-inductie (met letrozol of clomifeencitraat) bij een kinderwens.^[1][3] Welke behandeling passend is, hangt af van de individuele situatie en wordt altijd besproken in overleg met de huisarts of specialist. De officiële productinformatie van deze geneesmiddelen is te raadplegen via de CBG Geneesmiddeleninformatiebank.

Als u bijwerkingen ervaart van medicatie die u gebruikt voor PCOS, kunt u deze melden bij Bijwerkingencentrum Lareb. Neem bij nieuwe of verergerende klachten contact op met uw eigen huisarts. Buiten kantooruren kunt u bij urgente vragen de huisartsenpost bellen. Bel 112 bij een acute noodsituatie, zoals hevig bloedverlies of plotselinge ernstige buikpijn.

Frequently Asked Questions