Wil afvallen maar lukt niet: oorzaken en aanpak

Wil je afvallen maar lukt het niet, ook als je minder eet en meer beweegt? Dan ben je niet alleen, en het is zeker geen kwestie van gebrek aan wilskracht. Het menselijk lichaam verdedigt zijn gewicht actief via hormonen, genetica en stofwisseling. Medische aandoeningen, bepaalde medicijnen en chronische stress kunnen gewichtsverlies extra bemoeilijken. In dit artikel lees je waarom afvallen soms zo lastig is, welke lichamelijke oorzaken een rol kunnen spelen, en welke behandelopties, van leefstijladvies tot medicatie, beschikbaar zijn.

Waarom lukt afvallen soms niet, ook als je je best doet?

Het lichaam verdedigt zijn gewicht via hormonale mechanismen: bij minder eten daalt het basaalmetabolisme en stijgen hongerhormonen zoals ghreline. Genetica, stress en slaaptekort versterken dit effect.

Afvallen lukt niet altijd, zelfs niet bij mensen die consequent minder eten en meer bewegen, omdat het menselijk lichaam gewichtstoename actief verdedigt via hormonale en neurologische mechanismen. In de wetenschappelijke literatuur worden verschillende modellen beschreven om dit te verklaren, waaronder het 'set point'-model en het 'settling point'-model. Beide modellen beschrijven hoe het lichaam streeft naar een bepaald gewicht en daarvoor honger, verzadiging en energieverbruik aanpast, maar de exacte mechanismen worden nog onderzocht. Wanneer iemand minder calorieën eet, daalt het basaalmetabolisme en stijgen hongerhormonen zoals ghreline, waardoor het moeilijker wordt om vol te houden.

Daarnaast speelt genetica een aanzienlijke rol. Onderzoek laat zien dat erfelijke factoren voor 40 tot 70 procent bijdragen aan de aanleg voor overgewicht, een schatting die ook wordt aangehaald in de Zorgstandaard Obesitas van het Partnerschap Overgewicht Nederland.^[26][1] Dit betekent niet dat gewichtsverlies onmogelijk is, maar wel dat de inspanning die nodig is sterk per persoon verschilt. Schaamte of het gevoel dat je 'gewoon meer discipline nodig hebt' is dan ook wetenschappelijk niet gegrond.

Ook psychologische factoren zoals chronische stress, slaaptekort en emotie-eten spelen een bewezen rol. Cortisol, het stresshormoon, bevordert vetopslag rond de buik en stimuleert de eetlust.^[1][23] Slaaptekort verstoort de balans tussen ghreline en leptine, twee hormonen die honger en verzadiging reguleren.^[24][25] Het is dus geen kwestie van wilskracht alleen: biologie, omgeving en gedrag werken samen en maken afvallen voor sommige mensen aanzienlijk ingewikkelder dan voor anderen. Meer informatie hierover is te vinden op Thuisarts.nl, onder het onderwerp overgewicht en obesitas.

Welke lichamelijke oorzaken kunnen gewichtsverlies belemmeren?

Hypothyreoïdie, PCOS en het syndroom van Cushing kunnen gewichtsverlies belemmeren, net als medicijnen zoals antipsychotica, corticosteroïden en insuline. Gerichte bloedonderzoek via de huisarts is de eerste stap.

Verschillende medische aandoeningen kunnen gewichtsverlies actief belemmeren en verdienen aandacht voordat een behandelplan wordt opgesteld. Een bekende oorzaak is hypothyreoïdie (een trage schildklier), waarbij een verlaagde productie van schildklierhormoon het basaalmetabolisme vertraagt. Bloedonderzoek naar de schildklierfunctie (TSH) wordt echter niet routinematig aanbevolen bij iedereen met overgewicht; dit gebeurt gericht, bij klinische verdenking op hypothyreoïdie, conform de NHG-standaard Hypothyreoïdie.^[2][1] Andere relevante aandoeningen zijn het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) en het syndroom van Cushing, waarbij een chronisch verhoogd cortisolniveau vetopslag bevordert. Screening op (pre)diabetes via nuchtere bloedglucose of HbA1c is wel aangewezen bij mensen met overgewicht en een verhoogd risico, conform de NHG-standaard Obesitas.^[1][23]

Bepaalde medicijnen kunnen gewichtstoename veroorzaken of gewichtsverlies bemoeilijken. Voorbeelden zijn:

• Antidepressiva (met name tricyclische middelen en mirtazapine)

• Antipsychotica (zoals olanzapine en quetiapine)

• Corticosteroïden bij langdurig gebruik

• Insuline en sulfonylureumderivaten bij diabetes

• Bepaalde bloeddrukverlagende middelen (zoals bètablokkers)

• Valproaat (anti-epilepticum)

Het Farmacotherapeutisch Kompas biedt een overzicht van gewichtseffecten van deze middelen. Als je een van deze middelen gebruikt en moeite hebt met afvallen, is het belangrijk dit te bespreken met je eigen huisarts. Nooit zelf stoppen met voorgeschreven medicatie.

Ten slotte kunnen hormonale veranderingen rondom de menopauze leiden tot herverdeling van lichaamsvet, met name naar de buikstreek, en een lichte daling van het basaalmetabolisme. Ook chronische pijn of mobiliteitsbeperkingen kunnen beweging beperken en zo gewichtsverlies bemoeilijken. Een gerichte medische anamnese en, waar geïndiceerd, bloedonderzoek zijn daarom de eerste stap bij hardnekkig overgewicht.

Wat kan een arts of diëtist voor je betekenen bij hardnekkig overgewicht?

Een huisarts kan medische oorzaken uitsluiten en doorverwijzen naar een diëtist of multidisciplinair team. Een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) wordt vergoed bij een BMI van 30 of hoger.

Bij hardnekkig overgewicht kan een huisarts medische oorzaken uitsluiten, een behandelplan opstellen en doorverwijzen naar gespecialiseerde zorg. De NHG-standaard Obesitas beschrijft een gestructureerde aanpak waarbij de huisarts begint met het bepalen van de BMI en de middelomtrek, het uitvragen van leefstijl en het uitsluiten van onderliggende aandoeningen via gericht bloedonderzoek. Dat onderzoek omvat onder meer nuchtere bloedglucose of HbA1c en een lipidenprofiel, afhankelijk van het individuele risicoprofiel. TSH wordt alleen bepaald bij klinische verdenking op hypothyreoïdie.

Een geregistreerde diëtist kan een persoonlijk voedingsadvies opstellen dat aansluit bij iemands medische situatie, voorkeuren en dagelijks leven. Diëtisten werken evidence-based en houden rekening met factoren zoals medicatiegebruik en eetgedrag. In Nederland wordt diëtetiek onder bepaalde voorwaarden vergoed vanuit de basisverzekering, maar dit valt doorgaans binnen het eigen risico.

Voor mensen met overgewicht kan een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) worden aangeboden. Volgens Zorginstituut Nederland geldt in Nederland als toegangscriterium een BMI van 30 kg/m2 of hoger, of een BMI tussen 25 en 30 kg/m2 met een verhoogd gewichtsgerelateerd gezondheidsrisico. Een GLI is opgenomen in het basispakket van de basisverzekering voor mensen die aan deze criteria voldoen. Informeer bij je eigen huisarts of je hiervoor in aanmerking komt.

Voor mensen met ernstig overgewicht (BMI boven 35) of overgewicht met complicaties zoals diabetes type 2 of slaapapneu, kan doorverwijzing naar een multidisciplinair behandelteam aangewezen zijn. Zulke teams bestaan uit een internist, diëtist, psycholoog en fysiotherapeut.

Leefstijlveranderingen die wetenschappelijk onderbouwd zijn

Een combinatie van eiwitrijke voeding, minimaal 150 minuten beweging per week en gedragsmatige technieken zoals zelfmonitoring is de meest effectieve aanpak. Een matig calorietekort van 500 tot 600 kilocalorieën per dag geldt als haalbaar en veilig.

Een combinatie van voedingsaanpassing, meer beweging en gedragsverandering is de meest effectieve en duurzame aanpak voor gewichtsverlies, zo bevestigen zowel de NHG-standaard Obesitas als het Farmacotherapeutisch Kompas. Er is geen enkel dieet dat voor iedereen werkt, maar een matig calorietekort van 500 tot 600 kilocalorieën per dag wordt door het Voedingscentrum en de NHG als haalbaar en veilig beschouwd voor de meeste volwassenen.^[1] De juiste omvang van het tekort verschilt per persoon en hangt af van leeftijd, comorbiditeit en uitgangssituatie; afstemming met een diëtist is aan te raden.

Belangrijke, onderbouwde principes zijn:

• Eiwitrijke voeding bevordert verzadiging en helpt spiermassa te behouden tijdens gewichtsverlies

• Vezelrijke voeding (groenten, peulvruchten, volkoren producten) vertraagt de maaglediging en stabiliseert de bloedglucose

• Regelmatig bewegen: de Nederlandse Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad adviseren minimaal 150 minuten matig intensieve beweging per week, aangevuld met spier- en botversterkende oefeningen minimaal twee keer per week, en het beperken van langdurig stilzitten

• Slaaphygiëne: zeven tot negen uur slaap per nacht ondersteunt de hormonale regulatie van eetlust

• Gedragsmatige technieken zoals zelfmonitoring (bijhouden van voeding en beweging), doelen stellen en omgaan met terugval verhogen de kans op langdurig succes

Het is realistisch om te verwachten dat gewichtsverlies langzaam gaat: 0,5 tot 1 kilogram per week is een veilig en houdbaar tempo. Sneller afvallen leidt vaker tot spierverlies en jojo-effect. Kleine, volhoudbare veranderingen hebben op de lange termijn meer effect dan strenge, kortdurende diëten.

Wanneer komen medicijnen of andere behandelingen in beeld?

Medicatie zoals semaglutide of tirzepatide komt in beeld bij een BMI van 30 of hoger wanneer leefstijlinterventies onvoldoende helpen, altijd op advies van een arts. Bariatrische chirurgie is een optie bij een BMI boven 40 of boven 35 met ernstige comorbiditeit.

Medicamenteuze behandeling van overgewicht komt in beeld wanneer leefstijlinterventies onvoldoende resultaat geven en er sprake is van een BMI van 30 of hoger, of een BMI van 27 of hoger met gewichtsgerelateerde comorbiditeit zoals diabetes type 2, hypertensie of slaapapneu.^[6][27] De beslissing wordt altijd genomen door een arts, in overleg met de patiënt, op basis van de individuele situatie.

In Nederland zijn via de Europese Commissie, op advies van het EMA, enkele geneesmiddelen voor gewichtsbehandeling goedgekeurd. Voorbeelden zijn semaglutide (Wegovy), een GLP-1-receptoragonist, en tirzepatide (Mounjaro), een duale GIP/GLP-1-receptoragonist. Beide worden toegediend als wekelijkse injectie en werken op hormoonreceptoren die betrokken zijn bij verzadiging en insulineafgifte.

Uit de goedgekeurde productinformatie (SmPC/EPAR) zijn de volgende veiligheidspunten relevant voor mensen die deze middelen overwegen:

• Maag-darmklachten zoals misselijkheid, braken, diarree en obstipatie komen vaak voor, vooral in de beginfase

• Pancreatitis: bij aanhoudende, ernstige buikpijn moet direct medische hulp worden gezocht, omdat ontsteking van de alvleesklier een bekende risicofactor is

• Galblaasaandoeningen: galstenen en galblaasontsteking zijn gemeld bij gebruik van deze middelen

• Verhoogde hartslag: een lichte stijging van de hartslag kan optreden

• Hypoglykemie: het risico op een te lage bloedglucose (in mmol/L) is verhoogd wanneer deze middelen worden gecombineerd met sulfonylureumderivaten of insuline; dit dient te worden besproken met de behandelend arts

• Bij semaglutide specifiek: de productinformatie vermeldt waarschuwingen met betrekking tot diabetische retinopathie en, bij mensen met risicofactoren, niet-arteritische anterieure ischemische opticopathie (NAION); mensen met oogaandoeningen dienen dit vooraf te bespreken met hun arts^[14][8]

Bijwerkingen kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb (lareb.nl).

Beide middelen zijn in Nederland op dit moment niet opgenomen in het basispakket voor gewichtsbehandeling, wat betekent dat de kosten in de meeste gevallen zelf betaald moeten worden. De vergoedingssituatie kan wijzigen; raadpleeg je eigen huisarts of Zorginstituut Nederland voor de actuele stand van zaken.

Bariatrische chirurgie, zoals een maagverkleining of maagomleiding, is een optie bij ernstig overgewicht (BMI boven 40, of boven 35 met ernstige comorbiditeit) wanneer andere behandelingen onvoldoende hebben geholpen.^[12] Dit traject verloopt altijd via een gespecialiseerd ziekenhuis en een multidisciplinair team.

Bij levensbedreigende klachten, zoals plotselinge ernstige pijn of andere acute noodsituaties, bel je 112. Bij dringende maar niet-levensbedreigende klachten buiten kantooruren neem je contact op met de huisartsenpost. Voor vragen en niet-spoedeisende klachten tijdens kantooruren kun je terecht bij je eigen huisarts.

Frequently Asked Questions