Xenical of orlistat: werking, bijwerkingen en vergoeding

Xenical of orlistat is een veelgebruikt geneesmiddel bij de behandeling van overgewicht en obesitas. Het is verkrijgbaar als Xenical 120 mg op recept en als orlistat 60 mg zonder recept. Orlistat remt de vetopname in de darm en werkt uitsluitend als aanvulling op een caloriebeperkt dieet en meer beweging. In dit artikel leest u hoe orlistat werkt, welke bijwerkingen u kunt verwachten, voor wie het geschikt is en of het vergoed wordt in Nederland.

Wat is orlistat en waarvoor wordt het gebruikt?

Orlistat is een geneesmiddel dat als aanvulling op dieet en beweging wordt ingezet bij volwassenen met overgewicht of obesitas, beschikbaar als Xenical 120 mg op recept en als 60 mg zonder recept.

Orlistat is een geneesmiddel dat wordt ingezet als aanvulling op een caloriebeperkt dieet en meer beweging bij volwassenen met overgewicht of obesitas. Het middel is beschikbaar onder de merknaam Xenical (120 mg capsules, uitsluitend op recept) en als lagere dosering van 60 mg (in Nederland vrij verkrijgbaar in de apotheek onder de merknaam Alli). Orlistat is door de Europese Commissie centraal goedgekeurd op basis van een positief advies van het EMA; de productinformatie is te raadplegen via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank.

De twee doseringen hebben verschillende indicatiecriteria:

• Xenical 120 mg (op recept): bedoeld voor volwassenen met een BMI van 30 kg/m² of hoger, of voor volwassenen met een BMI van 27 kg/m² of hoger in combinatie met gewichtsgerelateerde aandoeningen zoals diabetes type 2 of hoge bloeddruk.

• Orlistat 60 mg (zonder recept): bedoeld voor volwassenen met een BMI van 28 kg/m² of hoger, conform de bijsluiter van Alli zoals geregistreerd bij het CBG.

De standaarddosering van Xenical 120 mg is één capsule driemaal daags, ingenomen bij elke vetbevattende hoofdmaaltijd (tijdens of tot één uur na de maaltijd). Bevat een maaltijd geen vet, of wordt een maaltijd overgeslagen, dan wordt de dosis voor die maaltijd ook overgeslagen. Conform de SmPC dient de behandeling met Xenical 120 mg na 12 weken te worden gestopt als het gewichtsverlies minder dan 5% bedraagt ten opzichte van het begingewicht bij aanvang van de behandeling.

Orlistat is geen zelfstandige behandeling: het werkt alleen in combinatie met een gezond eetpatroon en voldoende lichaamsbeweging. Het heeft geen effect op koolhydraten of eiwitten en onderdrukt geen hongergevoel. Raadpleeg altijd uw eigen huisarts voordat u start met orlistat, ook de vrij verkrijgbare variant. De NHG-Standaard Obesitas biedt huisartsen in Nederland een kader voor de begeleiding van mensen met overgewicht en obesitas.

Hoe werkt Xenical bij gewichtsverlies?

Xenical remt lipasen in de darm, waardoor ongeveer een derde van het ingenomen vet onverteerd wordt uitgescheiden en de calorie-inname uit vetten daalt.

Xenical (orlistat 120 mg) vermindert de opname van vet uit de voeding door het enzym lipasen in de darm gedeeltelijk te remmen. Lipasen zijn enzymen die triglyceriden (vetten) in de darm afbreken tot kleinere moleculen die door de darmwand kunnen worden opgenomen. Door deze enzymen te blokkeren, blijft ongeveer een derde van het ingenomen vet onverteerd en wordt het via de ontlasting uitgescheiden in plaats van opgenomen in het bloed. Dit percentage is afkomstig uit de SmPC en het EMA EPAR voor Xenical.

Orlistat wordt minimaal opgenomen in de bloedbaan en heeft daardoor weinig werking op het centrale zenuwstelsel, het hart of andere organen. Zeldzame systemische bijwerkingen, zoals leverbeschadiging, zijn echter wel beschreven (zie ook de sectie over bijwerkingen). Het middel verlaagt de calorie-inname uit vetten zonder de stofwisseling zelf te beïnvloeden. Klinische studies die ten grondslag liggen aan de Europese goedkeuring toonden aan dat orlistat, in combinatie met een caloriebeperkt dieet, leidt tot een statistisch significant groter gewichtsverlies dan dieet alleen, maar de mate van gewichtsverlies verschilt sterk per persoon.

Omdat orlistat de vetopname vermindert, kan het ook de opname van vetoplosbare vitamines (A, D, E en K) verlagen. De SmPC adviseert daarom om een multivitaminepreparaat te gebruiken dat deze vitamines bevat. Neem dit supplement op een ander tijdstip dan orlistat in, bij voorkeur voor het slapengaan, om de opname zo min mogelijk te beperken. Bespreek dit aandachtspunt bij de start van de behandeling met uw arts of apotheker.

Welke bijwerkingen kan ik verwachten bij orlistat?

De meest voorkomende bijwerkingen zijn maag-darmproblemen zoals vette ontlasting en fecale incontinentie; zeldzamere maar ernstige bijwerkingen zijn leverbeschadiging en oxalaatnefropathie.

De meest voorkomende bijwerkingen van orlistat zijn maag-darmproblemen, die direct samenhangen met de hoeveelheid onverteerd vet in de darm. Bekende bijwerkingen zijn:

• Vette of olieachtige ontlasting

• Verhoogde aandrang om naar het toilet te gaan

• Ongewild verlies van ontlasting (fecale incontinentie)

• Winderigheid, soms met vettig verlies

• Buikpijn of -krampen

Deze klachten treden vaker op wanneer de maaltijd veel vet bevat en nemen doorgaans af bij een lagere vetinname. Ze zijn doorgaans mild tot matig van ernst, maar kunnen in het dagelijks leven als hinderlijk worden ervaren.

Minder vaak, maar klinisch relevant, zijn meldingen van leverbeschadiging en galstenen. Acute pancreatitis is eveneens gemeld in de postmarketingfase. Neem bij ernstige of aanhoudende buikpijn, geelzucht of donkere urine contact op met uw eigen huisarts. Bij een acute, ernstige situatie belt u 112.

Een zeldzame maar ernstige complicatie is oxalaatnefropathie (ophoping van oxalaat in de nieren), met name bij mensen met een bestaande nierfunctiestoornis of een voorgeschiedenis van hyperoxalurie. Bespreek dit risico met uw arts als u nierproblemen heeft.

Orlistat kan de werking van bepaalde geneesmiddelen beïnvloeden. Belangrijke interacties zijn:

• Ciclosporine: neem orlistat en ciclosporine met een interval van minimaal 3 uur in; bloedspiegelcontrole van ciclosporine is aangewezen.

• Levothyroxine (schildklierhormoon): neem orlistat en levothyroxine met een interval van minimaal 4 uur in; TSH-monitoring is aangewezen.

• Anticoagulantia (zoals warfarine): orlistat kan de INR beïnvloeden; regelmatige INR-controle is noodzakelijk.

• Orale anticonceptiva: bij ernstige diarree als bijwerking kan de betrouwbaarheid van de pil tijdelijk verminderd zijn; gebruik in dat geval een aanvullende barrièremethode.

• Antiepileptica, bepaalde antiretrovirale middelen en amiodaron: interacties zijn beschreven; raadpleeg de SmPC of uw apotheker voor specifiek advies.

Zorg er altijd voor dat uw apotheker op de hoogte is van alle geneesmiddelen die u gebruikt. Bijwerkingen kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb via lareb.nl. Dit geldt zowel voor patiënten als voor zorgverleners en helpt de veiligheid van geneesmiddelen in Nederland te bewaken.

Voor wie is orlistat geschikt en wanneer niet?

Orlistat is geschikt voor volwassenen met een BMI van 28 tot 30 of hoger, afhankelijk van de dosering, maar is gecontra-indiceerd bij zwangerschap, cholestase en chronisch malabsorptiesyndroom.

De geschiktheid van orlistat hangt af van de dosering en de individuele situatie:

• Xenical 120 mg (op recept): geschikt voor volwassenen met een BMI van 30 kg/m² of hoger, of met een BMI van 27 kg/m² of hoger in combinatie met gewichtsgerelateerde risicofactoren, mits zij bereid zijn een caloriebeperkt dieet te volgen.

• Orlistat 60 mg (zonder recept): bedoeld voor volwassenen met een BMI van 28 kg/m² of hoger, conform de bijsluiter van Alli (CBG). De 60 mg-variant is niet automatisch geschikt voor iedereen die aan het BMI-criterium voldoet; ook hier geldt dat een apotheker of arts de geschiktheid beoordeelt.

Conform de SmPC van Xenical 120 mg dient de behandeling na 12 weken te worden gestopt als het gewichtsverlies minder dan 5% bedraagt ten opzichte van het begingewicht bij aanvang van de behandeling.

Er zijn situaties waarin orlistat niet geschikt is:

• Chronisch malabsorptiesyndroom: orlistat verergert de verminderde opname van voedingsstoffen.

• Cholestase: een galwegaandoening waarbij de galafvoer is geblokkeerd.

• Zwangerschap en borstvoeding: gebruik wordt afgeraden; vrouwen die zwanger willen worden, dienen de behandeling te stoppen.

• Overgevoeligheid voor orlistat of een van de hulpstoffen.

• Kinderen en adolescenten: Xenical 120 mg is niet goedgekeurd voor gebruik onder de 18 jaar.

Voorzichtigheid is geboden bij mensen die ciclosporine, levothyroxine, anticoagulantia, antiepileptica, bepaalde antiretrovirale middelen of amiodaron gebruiken (zie ook de sectie over bijwerkingen voor specifieke monitoringsadviezen). Extra alertheid is eveneens nodig bij mensen met nierstenen, een voorgeschiedenis van hyperoxalurie of een bestaande nierfunctiestoornis vanwege het risico op oxalaatnefropathie.

De beslissing of orlistat passend is, wordt altijd genomen in overleg met een arts. Uw eigen huisarts kan de voor- en nadelen afwegen in het licht van uw persoonlijke gezondheidsgeschiedenis en eventuele andere geneesmiddelen die u gebruikt. Zelfmedicatie met de 60 mg-variant ontslaat u niet van de plicht om uw apotheker te informeren over uw volledige medicatielijst.

Wanneer vergoed Nederland orlistat en wat zijn de voorwaarden?

Orlistat wordt in de meeste gevallen niet vergoed vanuit de Nederlandse basisverzekering; raadpleeg Zorginstituut Nederland en uw eigen zorgverzekeraar voor actuele informatie.

In Nederland wordt orlistat in de meeste gevallen niet vergoed vanuit de basisverzekering. Zorginstituut Nederland heeft orlistat niet opgenomen in het basispakket voor de indicatie obesitas. Dit betekent dat de meeste gebruikers de kosten zelf dragen. De actuele GVS-status (Geneesmiddelenvergoedingssysteem) en het standpunt van Zorginstituut Nederland zijn te raadplegen via de website van Zorginstituut Nederland en het Farmacotherapeutisch Kompas.

Het gecombineerd leefstijlinterventie (GLI)-programma is een door de basisverzekering gedekt leefstijlprogramma voor mensen met overgewicht of obesitas, maar dit programma impliceert geen automatische vergoeding van afslankmedicatie zoals orlistat. Geneesmiddelenvergoeding en programmavergoeding zijn afzonderlijke regelingen.

Xenical 120 mg is uitsluitend op recept verkrijgbaar en vereist een consult bij uw huisarts. De vrij verkrijgbare variant (orlistat 60 mg) is zonder recept te koop bij de apotheek in Nederland, maar valt evenmin onder de standaardvergoeding. Wie overweegt orlistat te gebruiken, doet er verstandig aan eerst een afspraak te maken met de eigen huisarts om de geschiktheid te bespreken en de behandeldoelen vast te stellen. Informeer ook bij uw eigen zorgverzekeraar naar de actuele polisvoorwaarden, omdat deze per verzekeraar kunnen verschillen. De NHG-Standaard Obesitas biedt huisartsen in Nederland een kader voor de begeleiding van mensen met overgewicht en obesitas en de plaatsbepaling van medicamenteuze behandeling.

Frequently Asked Questions