Xenical Orlistat: werking, dosering en bijwerkingen

Xenical orlistat is een geneesmiddel dat wordt ingezet bij de behandeling van obesitas en overgewicht. Het remt het enzym lipase in de darm, waardoor ongeveer een derde van het ingenomen vet onverteerd wordt uitgescheiden. In Nederland is orlistat 120 mg (Xenical) uitsluitend op recept verkrijgbaar, terwijl de lagere sterkte van 60 mg (Alli) zonder recept te koop is. Dit artikel bespreekt hoe orlistat werkt, hoe u het correct gebruikt, welke bijwerkingen u kunt verwachten, belangrijke geneesmiddelinteracties en wanneer het middel niet geschikt is.

Wat doet orlistat in je lichaam en voor wie is het bedoeld?

Orlistat remt lipase in de darm en voorkomt zo de opname van circa een derde van het ingenomen vet. Het is geregistreerd voor volwassenen met een BMI van 30 kg/m² of hoger, altijd als aanvulling op dieet en beweging.

Orlistat remt het enzym lipase in de darm, waardoor ongeveer een derde van het ingenomen vet niet wordt opgenomen maar onverteerd via de ontlasting wordt uitgescheiden.^[1][2] Het werkzame bestanddeel bindt zich aan lipase in de maag en dunne darm en blokkeert zo de afbraak van triglyceriden tot vrije vetzuren die anders door de darmwand zouden worden opgenomen. Dit mechanisme verlaagt de calorie-inname uit vet zonder het centrale zenuwstelsel te beïnvloeden.

Volgens de Europese productinformatie (EMA EPAR en CBG-MEB Geneesmiddeleninformatiebank) is Xenical (orlistat 120 mg) geregistreerd voor de behandeling van obesitas bij volwassenen met een body-mass-index (BMI) van 30 kg/m² of hoger, of bij volwassenen met een BMI van 28 kg/m² of hoger in combinatie met gewichtsgerelateerde risicofactoren zoals diabetes type 2 of hypertensie. Orlistat is altijd bedoeld als aanvulling op een caloriebeperkt dieet en meer beweging, niet als vervanging daarvan.

In Nederland is naast het receptplichtige Xenical 120 mg ook een lagere sterkte van 60 mg zonder recept verkrijgbaar (Alli). De lagere sterkte is bedoeld voor volwassenen met overgewicht (BMI 28 kg/m² of hoger) en werkt via hetzelfde mechanisme; de bijsluiter van Alli geeft nadere informatie over het te verwachten effect bij deze sterkte. Gebruik bij kinderen en adolescenten onder de 18 jaar wordt niet aanbevolen op basis van de huidige productinformatie.^[1][2]

Hoe gebruik je Xenical correct en wat is de aanbevolen dosering?

De aanbevolen dosering is 120 mg driemaal daags, in te nemen direct voor, tijdens of tot een uur na een vetbevattende maaltijd. Na twaalf weken stopt de behandeling als het gewichtsverlies minder dan 5 procent van het begingewicht bedraagt.

De aanbevolen dosering van Xenical is één capsule van 120 mg driemaal daags, in te nemen direct voor, tijdens of tot één uur na elke hoofdmaaltijd die vet bevat. Wordt een maaltijd overgeslagen of bevat een maaltijd geen vet, dan kan de dosis voor die maaltijd worden weggelaten. De capsule wordt in zijn geheel doorgeslikt met water.

Het is belangrijk dat de dagelijkse vetinname gelijkmatig over de drie maaltijden wordt verdeeld. De productinformatie adviseert dat de totale vetinname niet meer dan 30 procent van de totale calorie-inname mag bedragen.^[1][2] Een hogere vetinname vergroot de kans op maag-darmklachten aanzienlijk. Een diëtist kan helpen bij het samenstellen van een geschikt voedingspatroon.

Na twaalf weken behandeling dient de behandelend arts te beoordelen of er voldoende gewichtsverlies is opgetreden. Conform de SmPC (CBG-MEB Geneesmiddeleninformatiebank, rubriek 4.2) dient de behandeling te worden gestaakt als het gewichtsverlies minder dan 5 procent van het begingewicht bedraagt.^[2][8] Langdurig gebruik vereist regelmatige medische controle, onder andere vanwege het risico op verminderde opname van vetoplosbare vitamines. Neem een multivitaminepreparaat dat de vitamines A, D, E en K en bètacaroteen bevat bij voorkeur voor het slapengaan, op een moment dat orlistat niet actief is in de darm.

Welke bijwerkingen kun je verwachten bij orlistat?

De meest voorkomende bijwerkingen zijn vette ontlasting, verhoogde aandrang en flatulentie, vooral bij een vetrijke maaltijd. Zeldzamere risicos zijn oxalaatnefropathie, galstenen en ernstige leverbeschadiging.

De meest voorkomende bijwerkingen van orlistat zijn maag-darmstoornissen die direct samenhangen met het werkingsmechanisme: vette of olieachtige ontlasting, verhoogde aandrang, olieuitlekken uit de anus, flatulentie met ontlasting en een verhoogde defecatiefrequentie. Deze klachten treden vooral op in de eerste weken van de behandeling en worden versterkt door een vetrijke maaltijd. Ze zijn doorgaans mild tot matig van ernst en nemen af naarmate het dieet wordt aangepast.

Belangrijker voor de langetermijnveiligheid is de verminderde opname van vetoplosbare vitamines A, D, E en K. De productinformatie adviseert daarom het gebruik van een multivitaminepreparaat dat deze vitamines bevat, bij voorkeur ingenomen voor het slapengaan. Neem contact op met uw eigen huisarts als u tekenen van vitaminetekort ervaart, zoals nachtblindheid of ongewone bloedingsneiging.

De SmPC vermeldt dat orlistat de uitscheiding van oxalaat via de urine kan verhogen. In zeldzame gevallen is oxalaatnefropathie of nierstenen gemeld. Extra voorzichtigheid is geboden bij mensen met een (ernstige) nierinsufficiëntie. Bespreek dit met uw huisarts voordat u start.

Gewichtsverlies zelf kan het risico op galstenen verhogen. Raadpleeg uw huisarts bij buikpijn in de rechterbovenbuik die mogelijk op galblaasproblemen kan wijzen.

Er zijn meldingen van ernstige leverbeschadiging, waaronder verhoogde transaminasen en hepatitis, bij gebruik van orlistat, hoewel een oorzakelijk verband niet definitief is vastgesteld.^[4][5] Staak het gebruik en raadpleeg uw huisarts bij geelzucht, donkere urine of aanhoudende bovenbuikpijn.

Bijwerkingen kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb in Nederland. Bel 112 bij acute, ernstige klachten die onmiddellijke medische hulp vereisen.

Kan ik Xenical combineren met andere medicijnen of voedingssupplementen?

Orlistat heeft klinisch relevante interacties met ciclosporine, levothyroxine, warfarine en anti-epileptica, en vermindert de opname van vetoplosbare vitamines. Neem supplementen bij voorkeur voor het slapengaan en bespreek alle medicatie met uw apotheker.

Orlistat kan de opname van verschillende geneesmiddelen verminderen doordat het de vetopname in de darm beïnvloedt en de darmpassage verandert. Raadpleeg altijd de SmPC (CBG-MEB Geneesmiddeleninformatiebank, rubriek 4.5) en het Farmacotherapeutisch Kompas voor een volledig overzicht.

De meest klinisch relevante interacties zijn:

Ciclosporine: gelijktijdig gebruik wordt bij voorkeur vermeden vanwege sterk verminderde bloedspiegel van ciclosporine.^[1][9] Als gelijktijdig gebruik onvermijdelijk is, dienen de innamemomenten te worden gescheiden en zijn frequente spiegelcontroles noodzakelijk.

Schildklierhormoon (levothyroxine): orlistat kan de opname verminderen, wat kan leiden tot hypothyreoïdie of verminderde regulatie van een bestaande schildklieraandoening.^[1][10] Neem beide middelen met een interval van minimaal vier uur in en laat de schildklierfunctie controleren.

Antistollingsmiddelen (zoals warfarine): de verminderde opname van vitamine K kan de antistollingswerking versterken.^[1][11] Extra controle van de stollingswaarden is aangewezen.

Anti-epileptica: orlistat kan de opname van sommige anti-epileptica verminderen, met als mogelijk gevolg een verhoogd risico op convulsies.^[1][12] Bespreek dit met uw behandelend arts.

Amiodaron: de bloedspiegel van amiodaron kan dalen bij gelijktijdig gebruik van orlistat. Overleg met uw arts over monitoring.

Acarbose: gelijktijdig gebruik van orlistat en acarbose wordt niet aanbevolen vanwege onvoldoende gegevens over de combinatie.

Orale anticonceptiva: bij ernstige diarree als bijwerking van orlistat kan de betrouwbaarheid van orale anticonceptiva verminderen. Gebruik in dat geval een aanvullende barrièremethode en raadpleeg uw arts of apotheker.

Vetoplosbare vitaminesupplementen (A, D, E en K) en bètacaroteen worden minder goed opgenomen wanneer ze gelijktijdig met orlistat worden ingenomen. Neem deze supplementen op een ander tijdstip in, bij voorkeur voor het slapengaan. Bespreek altijd alle geneesmiddelen, zelfzorgmiddelen en supplementen die u gebruikt met uw apotheker of huisarts voordat u met orlistat start.

Vergoeding en verkrijgbaarheid van orlistat in Nederland

Xenical 120 mg is uitsluitend op recept verkrijgbaar en wordt niet vergoed vanuit de Nederlandse basisverzekering. Orlistat 60 mg (Alli) is zonder recept verkrijgbaar bij apotheek en drogist, maar ook niet vergoed.

Orlistat 120 mg (Xenical) is in Nederland uitsluitend op recept verkrijgbaar. Zorginstituut Nederland heeft orlistat niet opgenomen in het basispakket van de basisverzekering voor gewichtsbehandeling bij obesitas, wat betekent dat de kosten in de meeste gevallen voor eigen rekening komen.^[14][15] Raadpleeg de website van Zorginstituut Nederland voor de actuele vergoedingsstatus. Sommige aanvullende verzekeringen bieden een beperkte vergoeding voor leefstijlprogramma's; of orlistat daarbinnen valt, verschilt per polis. Controleer uw eigen polisvoorwaarden voor zekerheid.

De lagere sterkte orlistat 60 mg (Alli) is in Nederland zonder recept verkrijgbaar bij de apotheek en drogist. Deze variant is bedoeld voor volwassenen met een BMI van 28 kg/m² of hoger en wordt eveneens niet vergoed vanuit de basisverzekering. Zowel voor de receptplichtige als de vrij verkrijgbare variant geldt dat gebruik altijd gepaard dient te gaan met een caloriebeperkt dieet en begeleiding.

In Nederland moet een online aanbieder van geneesmiddelen geregistreerd zijn bij het CIBG, het uitvoeringsorgaan van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Het register is openbaar raadpleegbaar via aanbiedersmedicijnen.nl. Koopt u orlistat via internet, controleer dan altijd of de aanbieder in dit register staat om de veiligheid en echtheid van het product te waarborgen. Bespreek de wens om orlistat te gebruiken altijd eerst met uw eigen huisarts, die kan beoordelen of het middel voor u geschikt is.

Wanneer is orlistat niet geschikt en wat zijn de alternatieven?

Orlistat is gecontra-indiceerd bij chronisch malabsorptiesyndroom, cholestase en overgevoeligheid voor de bestanddelen, en wordt afgeraden tijdens zwangerschap en borstvoeding. Alternatieven zijn GLP-1-receptoragonisten zoals semaglutide of tirzepatide, in overleg met de huisarts.

Orlistat is gecontra-indiceerd bij chronisch malabsorptiesyndroom en cholestase (galstuwing), en bij overgevoeligheid voor een van de bestanddelen van het preparaat (SmPC rubriek 4.^[1][2]3, CBG-MEB Geneesmiddeleninformatiebank).

Gebruik tijdens zwangerschap en bij het geven van borstvoeding wordt niet aanbevolen op basis van de productinformatie (SmPC rubriek 4.^[1][2]6). Vrouwen die zwanger willen worden, dienen de behandeling te staken en dit met hun arts te bespreken.

Extra voorzichtigheid of een alternatieve aanpak is aangewezen bij mensen met een (ernstige) nierinsufficiëntie of een voorgeschiedenis van oxalaatnefropathie of nierstenen, bij een eetstoornis in de voorgeschiedenis, en bij gelijktijdig gebruik van bepaalde geneesmiddelen zoals ciclosporine. De behandelend arts weegt de individuele risico-batenverhouding af op basis van de volledige medische voorgeschiedenis.

Als alternatieven voor orlistat zijn in Nederland andere geneesmiddelen voor gewichtsbehandeling beschikbaar, waaronder GLP-1-receptoragonisten zoals semaglutide (Wegovy) en de combinatie GIP/GLP-1-receptoragonist tirzepatide (Mounjaro). Deze middelen werken via een geheel ander mechanisme, namelijk via centrale en perifere regulatie van eetlust en verzadiging, en hebben een ander bijwerkingenprofiel. Welk middel het meest passend is, hangt af van de individuele situatie, comorbiditeiten en contra-indicaties en wordt bepaald in overleg met de huisarts of specialist. In Nederland bieden het Farmacotherapeutisch Kompas en de NHG-standaard Obesitas hiervoor richtlijnen; vergoeding en toegang tot deze middelen worden eveneens in Nederland in een consult beoordeeld. Raadpleeg uw eigen huisarts voor persoonlijk advies.

Frequently Asked Questions