Orlistat afvallen: werking, resultaat en bijwerkingen

Orlistat afvallen is een veelgestelde vraag voor mensen die met overgewicht kampen en medicamenteuze ondersteuning overwegen. Orlistat remt de vetopname in de darm en is beschikbaar als receptplichtige 120 mg capsule (Xenical) en als zelfzorgvariant van 60 mg (Alli). Het middel werkt alleen als aanvulling op een caloriebeperkt dieet en meer beweging. In dit artikel leest u hoe orlistat werkt, voor wie het geschikt is, welke bijwerkingen u kunt verwachten en hoe u het middel het meest effectief inzet.

Hoe werkt orlistat bij het afvallen?

Orlistat blokkeert het enzym lipasen in de darm, waardoor circa 30% van het ingenomen vet onverteerd het lichaam verlaat via de ontlasting en de calorie-inname daalt.

Orlistat vermindert de vetopname uit voeding door het enzym lipasen in de darm te remmen.^[1][3] Bij de aanbevolen dosering wordt de vetopname met ongeveer 30% verminderd, waardoor een deel van het ingenomen vet onverteerd het lichaam verlaat via de ontlasting. Lipasen zijn enzymen die normaal gesproken vetten afbreken tot kleinere moleculen die door de darmwand worden opgenomen. Door deze enzymen te blokkeren, passeert een deel van het vet de dunne darm zonder te worden opgenomen, wat leidt tot een lager caloriegehalte uit de maaltijd.

Orlistat werkt uitsluitend lokaal in het maagdarmkanaal en komt nauwelijks in de bloedbaan terecht. Dit onderscheidt het van centraal werkende middelen die het hongergevoel beïnvloeden. Het middel is beschikbaar in twee sterktes:

• 120 mg capsules (Xenical), uitsluitend op recept verkrijgbaar^[1][6]

• 60 mg capsules (Alli), zonder recept verkrijgbaar bij apotheek of drogist^[2][6]

Belangrijk om te begrijpen is dat orlistat alleen werkt op het vet dat via de voeding wordt ingenomen. Het heeft geen effect op koolhydraten, eiwitten of calorieën uit alcohol. Het middel is dan ook altijd bedoeld als aanvulling op een caloriebeperkt dieet en meer beweging, niet als vervanging daarvan. De officiële productinformatie voor Xenical en Alli is te raadplegen via de CBG Geneesmiddeleninformatiebank.

Voor wie is orlistat geschikt en wanneer niet?

Orlistat is geschikt voor volwassenen met een BMI van 28 of hoger; het is gecontra-indiceerd bij zwangerschap, malabsorptiesyndroom, cholestase en gebruik van ciclosporine.

Orlistat is geschikt voor volwassenen met overgewicht waarbij de behandeling onderdeel is van een bredere aanpak met dieet en beweging. Conform de SmPC (CBG Geneesmiddeleninformatiebank) gelden in Nederland de volgende BMI-drempels:

• 60 mg (Alli): BMI van 28 kg/m² of hoger

• 120 mg (Xenical): BMI van 30 kg/m² of hoger, of BMI van 28 kg/m² of hoger wanneer er sprake is van gewichtsgerelateerde risicofactoren zoals diabetes type 2 of hoge bloeddruk

Orlistat is niet geschikt voor de volgende groepen:

• Mensen met een chronisch malabsorptiesyndroom (verminderde opname van voedingsstoffen)

• Mensen met cholestase (galwegaandoening)

• Zwangere of borstvoeding gevende vrouwen

• Kinderen en jongeren onder de 18 jaar

• Mensen die ciclosporine gebruiken (de combinatie is gecontra-indiceerd; raadpleeg de SmPC voor details)

Voorzichtigheid is geboden bij de volgende geneesmiddelcombinaties:

• Vitamine K-antagonisten (zoals warfarine): orlistat kan de opname van vitamine K verminderen en daarmee de bloedstolling beïnvloeden; regelmatige INR-controle is aangewezen

• Schildkliermedicatie (levothyroxine): neem orlistat en levothyroxine met minimaal 4 uur tussenruimte in en laat de TSH periodiek controleren

• Antiepileptica: orlistat kan de bloedspiegel van sommige anti-epileptica verlagen, met risico op verminderde werking; overleg met de huisarts of apotheker

• Amiodaron: orlistat kan de blootstelling aan amiodaron verlagen; overleg met de behandelend arts

• Acarbose: combinatie met orlistat wordt ontraden; raadpleeg de SmPC

• Orale anticonceptiva: bij ernstige diarree als bijwerking kan de betrouwbaarheid van de pil verminderd zijn; gebruik in dat geval aanvullende anticonceptie en raadpleeg de bijsluiter

Raadpleeg altijd de eigen huisarts of apotheker voordat orlistat wordt gestart, zeker bij bestaande aandoeningen of het gebruik van andere geneesmiddelen. De volledige lijst van contra-indicaties en interacties staat in de SmPC en bijsluiter via de CBG Geneesmiddeleninformatiebank.

Hoeveel gewicht kun je verliezen met orlistat?

Gebruikers van orlistat 120 mg verliezen gemiddeld 2,5 tot 3,4 kilogram meer dan met dieet alleen; stopt het gewichtsverlies na 12 weken, dan dient het gebruik te worden gestaakt.

Klinische studies laten zien dat mensen die orlistat 120 mg gebruiken in combinatie met een caloriebeperkt dieet, na één jaar gemiddeld circa 2,5 tot 3,4 kilogram meer gewicht verliezen dan mensen die alleen een dieet volgen, conform de gegevens uit het Farmacotherapeutisch Kompas.^[3][5] Individuele resultaten variëren aanzienlijk afhankelijk van de mate van dieetaanpassing, lichamelijke activiteit en therapietrouw.

Het Farmacotherapeutisch Kompas benadrukt dat het gewichtsverlies met orlistat bescheiden is en dat het middel alleen zinvol is als onderdeel van een bredere leefstijlinterventie. Na het staken van orlistat kan het gewicht terugkeren als de leefstijlveranderingen niet worden volgehouden. Orlistat is geen middel dat op zichzelf duurzaam gewichtsverlies garandeert.

Voor de 120 mg-variant (Xenical) geldt conform de SmPC dat als na 12 weken gebruik geen gewichtsverlies van ten minste 5% van het begingewicht is bereikt, het gebruik gestaakt dient te worden en de behandeling opnieuw besproken moet worden met een zorgverlener.^[1][3]

Voor de 60 mg-variant (Alli) geldt conform de bijsluiter dat als na 12 weken gebruik geen gewichtsverlies is opgetreden, het gebruik gestaakt of opnieuw besproken moet worden met een zorgverlener. Bovendien is de maximale gebruiksduur voor Alli in zelfzorg doorgaans beperkt tot 6 maanden; raadpleeg de bijsluiter voor de actuele instructies.^[2][6] Het is verstandig om na drie maanden gebruik de voortgang te evalueren met de eigen huisarts.

Welke bijwerkingen kun je verwachten en wanneer moet je een arts bellen?

De meest voorkomende bijwerkingen zijn vette ontlasting, verhoogde aandrang en flatulentie; bel direct een arts bij symptomen van leverproblemen, nierstenen of een ernstige allergische reactie.

De meest voorkomende bijwerkingen van orlistat zijn maagdarmklachten die direct samenhangen met de werking van het middel: vette of olieachtige ontlasting, verhoogde aandrang, flatulentie met soms ongewild verlies van ontlasting, en vaker naar het toilet moeten. Deze klachten treden vooral op na maaltijden met een hoog vetgehalte en nemen doorgaans af naarmate het dieet wordt aangepast.

Daarnaast kan orlistat de opname van vetoplosbare vitamines (A, D, E en K) verminderen.^[1][2] Bij langdurig gebruik wordt daarom soms geadviseerd een multivitaminepreparaat te nemen, bij voorkeur minimaal 2 uur na inname van orlistat of voor het slapengaan, zodat de opname niet wordt belemmerd. Bespreek dit met de apotheker.

Bij ernstige diarree als bijwerking kan de betrouwbaarheid van orale anticonceptiva verminderd zijn; gebruik in dat geval aanvullende anticonceptie en raadpleeg de huisarts of apotheker. Mensen die antiepileptica gebruiken, dienen alert te zijn op tekenen van verminderde werking van hun medicatie en dit te bespreken met de behandelend arts.

Minder vaak voorkomende maar ernstigere bijwerkingen zijn:

• Leverproblemen: symptomen zoals geelzucht, donkere urine of ernstige vermoeidheid vereisen direct contact met de eigen huisarts

• Nierstenen (oxalaatnefropathie): bij pijn in de flank of bloed in de urine moet een arts worden geraadpleegd

• Ernstige allergische reactie: bij plotselinge zwelling van gezicht, lippen of keel, of moeite met ademen, bel dan 112

Bijwerkingen kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb, zodat de veiligheidsgegevens van geneesmiddelen in Nederland worden bijgehouden. Bij twijfel over klachten buiten kantooruren is de huisartsenpost het juiste aanspreekpunt.

Wat moet je eten en doen om orlistat goed te laten werken?

Beperk de vetinname tot maximaal 15 gram per maaltijd en neem orlistat tijdens of tot een uur na elke hoofdmaaltijd in om bijwerkingen te minimaliseren en de effectiviteit te maximaliseren.

Orlistat werkt het best wanneer de dagelijkse vetinname wordt beperkt tot ongeveer 30% van de totale calorie-inname. Conform de bijsluiter van Alli (60 mg) betekent dit in de praktijk maximaal 15 gram vet per maaltijd bij drie maaltijden per dag, gelijkmatig verdeeld over de dag.^[2] Een hogere vetinname vergroot de kans op maagdarmklachten aanzienlijk, omdat het niet-opgenomen vet de darm passeert en klachten zoals vette ontlasting en aandrang veroorzaakt. Het aanpassen van de voeding is dus zowel noodzakelijk voor de effectiviteit als voor het beperken van bijwerkingen.

Praktische adviezen voor het gebruik:

• Neem orlistat tijdens of tot één uur na elke hoofdmaaltijd in; bij een maaltijd zonder vet kan de capsule worden overgeslagen

• Verdeel de vetinname gelijkmatig over de drie maaltijden van de dag

• Eet voldoende groenten, fruit en volkoren producten voor vezels en voedingsstoffen

• Beperk bewerkte producten met verborgen vetten

• Combineer het gebruik met regelmatige lichaamsbeweging; de officiële Nederlandse Beweegrichtlijnen (RIVM) adviseren minimaal 150 minuten matig intensieve inspanning per week, aangevuld met spier- en botversterkende activiteiten

Een diëtist kan helpen bij het samenstellen van een geschikt voedingspatroon. De huisarts kan doorverwijzen naar een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI), waarbij begeleiding door meerdere zorgverleners wordt aangeboden. Orlistat is een hulpmiddel binnen een bredere aanpak, geen vervanging voor duurzame gedragsverandering.

Vergoeding en verkrijgbaarheid van orlistat in Nederland

Orlistat 120 mg op recept wordt in Nederland doorgaans niet vergoed vanuit de basisverzekering; de 60 mg variant (Alli) is zonder recept verkrijgbaar bij apotheek of erkende drogist.

In Nederland wordt orlistat op recept (120 mg, Xenical) voor de indicatie gewichtsbeheersing in de meeste gevallen niet vergoed vanuit de basisverzekering.^[12] Zorginstituut Nederland heeft gewichtsbeheersingsmiddelen in het algemeen niet opgenomen in het basispakket via het Geneesmiddelenvergoedingssysteem (GVS). Patiënten betalen de kosten dus doorgaans zelf. De eigen huisarts kan informeren over de actuele vergoedingssituatie, eventuele uitzonderingen en polisvoorwaarden; raadpleeg ook de website van Zorginstituut Nederland voor de meest actuele informatie.

De 60 mg-variant (Alli) is zonder recept verkrijgbaar bij de apotheek en bij erkende drogisten in Nederland. De maximale gebruiksduur in zelfzorg is conform de bijsluiter doorgaans beperkt tot 6 maanden.^[2][6] Online aankoop van geneesmiddelen is in Nederland alleen veilig via aanbieders die zijn geregistreerd bij het CIBG, het uitvoeringsorgaan van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Erkende online aanbieders voeren het EU-gemeenschappelijk logo voor internetverkoop van geneesmiddelen en staan vermeld in het register op aanbiedersmedicijnen.nl. Aankoop via niet-geregistreerde websites brengt risico's met zich mee, omdat de echtheid en kwaliteit van het product niet zijn gegarandeerd.

Voor mensen die in aanmerking willen komen voor begeleiding bij overgewicht, biedt de basisverzekering onder voorwaarden vergoeding voor een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI). Dit is een programma van minimaal twee jaar waarbij diëtist, fysiotherapeut en gedragsdeskundige samenwerken. De huisarts kan beoordelen of iemand hiervoor in aanmerking komt en een verwijzing uitschrijven. Dit traject staat los van medicamenteuze behandeling maar kan er wel naast worden ingezet.

Frequently Asked Questions