Afvallen lukt niet: oorzaken en wat helpt

Afvallen lukt niet voor veel mensen, ook als ze zich consequent aan een dieet houden en meer bewegen. Dat is zelden een kwestie van onvoldoende wilskracht. Het lichaam verdedigt zijn gewicht via hormonale aanpassingen, genetische aanleg en omgevingsfactoren die samen een aanzienlijke invloed hebben. In dit artikel leest u waarom gewichtsverlies stagneert, welke medische oorzaken een rol kunnen spelen, wat bewezen effectief is en wanneer het verstandig is om een arts te raadplegen.

Waarom lukt afvallen soms niet, ook als je je best doet?

Het lichaam verdedigt zijn gewicht via hormonale aanpassingen zoals een lager basaalmetabolisme en hogere ghrelinespiegels, aangevuld met genetische en psychologische factoren zoals stress en slaaptekort.

Afvallen lukt niet altijd, zelfs niet bij mensen die zich consequent aan een dieet houden en meer bewegen. Het menselijk lichaam verdedigt het bestaande gewicht via hormonale en metabole aanpassingen. In de wetenschappelijke literatuur wordt dit beschreven als het 'settling point'- of 'set point'-model: wanneer iemand minder eet, daalt het basaalmetabolisme, stijgen hongerhormonen zoals ghreline en neemt het verzadigingshormoon leptine af. Het gevolg is dat het energietekort kleiner wordt dan berekend en het gewicht stagneert. Dit is een model dat de praktijk goed beschrijft, maar waarover wetenschappelijk debat bestaat.

Daarnaast spelen genetische factoren een aanzienlijke rol. Onderzoek laat zien dat erfelijkheid voor een substantieel deel bijdraagt aan de aanleg voor overgewicht; schattingen lopen uiteen, maar liggen doorgaans in de range van 40 tot 70 procent. Dit betekent niet dat leefstijl er niet toe doet, maar wel dat twee mensen met hetzelfde eetpatroon en dezelfde beweging een heel verschillend gewichtsverloop kunnen hebben.

Psychologische factoren verdienen eveneens aandacht. Chronische stress verhoogt het cortisol, wat vetopslag rond de buik kan bevorderen en de eetlust kan stimuleren. Slaaptekort verstoort de balans tussen leptine en ghreline, waardoor hongergevoel toeneemt en verzadiging afneemt. Emotie-eten, waarbij voedsel wordt gebruikt om met spanning of verdriet om te gaan, is een veelvoorkomend patroon dat gewichtsverlies bemoeilijkt zonder dat iemand zich daar altijd bewust van is.

Belangrijk: spiermassaverlies tijdens een caloriebeperkt dieet is geen automatisch gevolg. Voldoende eiwitinname en krachttraining kunnen spiermassa grotendeels behouden, wat het basaalmetabolisme op peil houdt.

Kort samengevat: als afvallen niet lukt, is dat zelden een kwestie van onvoldoende wilskracht. Het is een samenspel van biologie, genetica en omgeving dat een genuanceerde aanpak vraagt.

Welke lichamelijke oorzaken kunnen gewichtsverlies belemmeren?

Hypothyreoïdie, PCOS, insulineresistentie en bepaalde geneesmiddelen zoals antipsychotica en corticosteroïden kunnen gewichtsverlies actief belemmeren en verdienen uitsluiting via de huisarts.

Verschillende medische aandoeningen kunnen gewichtsverlies actief belemmeren en verdienen uitsluiting voordat iemand concludeert dat zijn aanpak niet werkt. De meest bekende is hypothyreoïdie (een trage schildklier), waarbij een tekort aan schildklierhormoon het basaalmetabolisme verlaagt en gewichtstoename of stagnatie veroorzaakt. Volgens de NHG-Standaard Schildklieraandoeningen is TSH de eerstekeuzetest voor screening; bij afwijkende uitslag wordt zo nodig vrij T4 bepaald. Bloedonderzoek via de eigen huisarts is de aangewezen weg.

Een andere relevante aandoening is het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS), dat bij vrouwen gepaard gaat met insulineresistentie en hormonale ontregeling die gewichtstoename bevorderen. Signalen die kunnen wijzen op PCOS zijn onregelmatige of uitblijvende menstruaties en overmatige haargroei (hirsutisme). Insulineresistentie, ook buiten PCOS, maakt het moeilijker om vet te verbranden en verhoogt de kans op diabetes type 2. Het syndroom van Cushing, waarbij de bijnierschors te veel cortisol aanmaakt, is zeldzamer maar leidt tot karakteristieke vetophoping rond de romp.

Bepaalde geneesmiddelen kunnen gewichtstoename of stagnatie veroorzaken als bijwerking:

• Antidepressiva (met name tricyclische middelen en mirtazapine)

• Antipsychotica (zoals olanzapine en quetiapine)

• Corticosteroïden bij langdurig gebruik

• Bepaalde bètablokkers en insulinepreparaten

• Sulfonylureumderivaten, lithium en valproaat

Wie een van deze middelen gebruikt en merkt dat afvallen niet lukt, bespreekt dit het beste met de eigen huisarts. Nooit zelfstandig stoppen met voorgeschreven medicatie.

Ten slotte kan slaapapneu bijdragen aan gewichtsstagnatie via chronische vermoeidheid, verhoogd cortisol en verstoorde hormoonhuishouding. Risicofactoren zijn onder meer overgewicht, een grote nekomtrek en door de partner waargenomen ademstops. Klachten als luid snurken, nachtelijk wakker schrikken en overmatige slaperigheid overdag zijn redenen om dit te laten onderzoeken. De huisarts kan doorverwijzen voor slaaponderzoek.

Leefstijl, voeding en beweging: wat zegt het bewijs?

Een matig energietekort van 500 tot 600 kilocalorieën per dag gecombineerd met minimaal 150 minuten beweging per week is effectiever dan dieet of beweging afzonderlijk, ongeacht het specifieke dieettype.

Wetenschappelijk bewijs laat zien dat een combinatie van een matig energietekort in de voeding en regelmatige lichaamsbeweging effectiever is voor gewichtsbeheersing op de lange termijn dan dieet of beweging afzonderlijk. Nederlandse richtlijnen voor de behandeling van overgewicht en obesitas bevelen een geleidelijk energietekort aan van circa 500 tot 600 kilocalorieën per dag, gecombineerd met minimaal 150 minuten matig intensieve beweging per week, conform de Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad.

Wat voeding betreft, is er geen enkel dieet dat voor iedereen het beste werkt. Mediterraan eten, laagkoolhydraatdiëten en eiwitrijke voedingspatronen laten in onderzoek vergelijkbare resultaten zien op de middellange termijn, mits ze vol te houden zijn. Volharding en persoonlijke voorkeur zijn betere voorspellers van succes dan de specifieke samenstelling van het dieet. Sterk bewerkte voedingsmiddelen, suikerhoudende dranken en grote porties zijn factoren die gewichtsverlies consequent bemoeilijken.

Krachttraining verdient naast cardio expliciete aandacht. Spiermassa verhoogt het basaalmetabolisme, waardoor het lichaam in rust meer energie verbruikt. Voldoende eiwitinname in combinatie met krachttraining helpt spiermassa te behouden tijdens een caloriebeperkt dieet, wat stagnatie op de langere termijn kan voorkomen.

Gedragsmatige ondersteuning, zoals het bijhouden van een eetdagboek, het stellen van concrete doelen en het werken met een diëtist of leefstijlcoach, vergroot de kans op blijvend resultaat aanzienlijk. Het Farmacotherapeutisch Kompas benadrukt dat leefstijlinterventie de basis vormt van elke behandeling van overgewicht, ongeacht of er aanvullende behandelingen worden ingezet.

Wanneer is het zinvol om een arts te raadplegen?

Raadpleeg de huisarts na drie tot zes maanden zonder resultaat, of eerder bij een BMI van 30 of hoger, aanwijzingen voor schildklierproblematiek, PCOS of ernstig verstoord eetgedrag.

Een bezoek aan de eigen huisarts is zinvol wanneer iemand ondanks een consequente leefstijlaanpak van drie tot zes maanden geen gewichtsverlies bereikt, of wanneer er aanwijzingen zijn voor een onderliggende medische oorzaak. De huisarts kan lichamelijke oorzaken uitsluiten via bloedonderzoek, waaronder schildklierfunctie (TSH), nuchtere bloedglucose en/of HbA1c, en een lipidenprofiel. Ook kan de huisarts beoordelen of gebruikte medicatie bijdraagt aan het probleem.

Er zijn situaties waarbij eerder contact met een arts aangewezen is:

• BMI van 30 of hoger, of BMI van 25 of hoger met bijkomende aandoeningen zoals diabetes type 2, hoge bloeddruk of slaapapneu

• Onbedoeld gewichtsverlies van meer dan 5 procent van het lichaamsgewicht in zes tot twaalf maanden zonder aanpassing van voeding of beweging; dit is juist een reden voor medisch onderzoek

• Ernstige vermoeidheid, koudegevoeligheid of haaruitval, die kunnen wijzen op schildklierproblematiek

• Signalen die kunnen passen bij PCOS, zoals onregelmatige menstruaties of overmatige haargroei

• Eetbuien of sterk verstoord eetgedrag, waarbij begeleiding door een psycholoog of psychiater aanvullend nodig kan zijn

In Nederland verwijst de huisarts bij complexe gevallen door naar een internist, diëtist of gespecialiseerd obesitascentrum. Bij spoedeisende klachten, zoals ernstige pijn op de borst of plotselinge kortademigheid tijdens inspanning, belt u 112. Voor dringende vragen buiten kantooruren is de huisartsenpost bereikbaar.

Een open gesprek over wat al geprobeerd is, helpt de arts om een passend advies te geven en comorbiditeiten te behandelen die gewichtsverlies in de weg staan.

Wat kun je realistisch verwachten van begeleiding en behandeling?

Professionele begeleiding leidt doorgaans tot 5 tot 10 procent gewichtsverlies, wat bloeddruk, bloedglucose en het risico op diabetes type 2 al klinisch betekenisvol verbetert.

Professionele begeleiding bij overgewicht leidt doorgaans tot een gewichtsverlies van 5 tot 10 procent van het lichaamsgewicht op de lange termijn. Onderzoek en Nederlandse richtlijnen laten zien dat zelfs dit percentage al een klinisch betekenisvolle verbetering geeft van bloeddruk, bloedglucose en gewrichtsbelasting, en het risico op diabetes type 2 en hart- en vaatziekten aanzienlijk verlaagt. Verwachtingen van 20 tot 30 procent gewichtsverlies via leefstijl alleen zijn voor de meeste mensen niet realistisch en leiden tot teleurstelling en terugval.

In Nederland vergoedt de basisverzekering een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) voor mensen met een BMI van 25 of hoger met bijkomende risicofactoren, via erkende programma's zoals CooL of SLIMMER. De criteria en voorwaarden voor vergoeding zijn vastgesteld door Zorginstituut Nederland; de eigen huisarts kan beoordelen of iemand hiervoor in aanmerking komt.

Voor geneesmiddelen die zijn goedgekeurd voor gewichtsbeheersing, zoals semaglutide (Wegovy) en tirzepatide (Mounjaro), geldt in Nederland op dit moment geen standaardvergoeding vanuit de basisverzekering voor de indicatie gewichtsbeheersing; de meeste mensen betalen deze zelf. Raadpleeg Zorginstituut Nederland voor de actuele vergoedingsstatus, omdat dit kan wijzigen. De Europese Commissie heeft deze middelen goedgekeurd op basis van een positief advies van het EMA. In Nederland zijn deze middelen uitsluitend op recept verkrijgbaar; of een middel geschikt is en welke dosering passend is, wordt in een artsenconsult bepaald.

Deze geneesmiddelen hebben bijwerkingen die in de bijsluiter en het SmPC (beschikbaar via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank) worden beschreven. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn misselijkheid, braken en andere maagdarmklachten. Belangrijke waarschuwingen uit de productinformatie betreffen onder meer het risico op pancreatitis (alvleesklierontsteking) en galblaasproblemen. Bij symptomen zoals aanhoudende, ernstige buikpijn die uitstraalt naar de rug, moet direct medische hulp worden gezocht via de huisarts of, bij ernstige klachten, via 112. Meldingen van bijwerkingen in Nederland kunnen worden gedaan bij Bijwerkingencentrum Lareb.

Bariatrische chirurgie, zoals een maagverkleining of maagomleiding, is een optie bij ernstig overgewicht (BMI van 40 of hoger, of 35 of hoger met ernstige comorbiditeiten) en leidt gemiddeld tot grotere en duurzamere gewichtsreductie, maar brengt ook operatierisico's en levenslange voedingssupplementatie met zich mee. Elke behandelkeuze vraagt een individuele afweging in overleg met een arts.

Frequently Asked Questions