Heb ik overgewicht? BMI en buikomvang

Heb ik overgewicht? Het is een vraag die veel mensen zichzelf stellen, maar het antwoord vereist meer dan alleen de weegschaal. In de medische praktijk worden de body-mass-index (BMI) en de buikomvang gebruikt om overgewicht vast te stellen en het bijbehorende gezondheidsrisico in te schatten. Dit artikel legt uit hoe je deze maten berekent, welke gezondheidsrisico's overgewicht met zich meebrengt, wanneer medische behandeling zinvol is en wat je zelf kunt doen om je gewicht te beheersen.

Heb ik overgewicht? Zo bereken je je BMI en buikomvang

Overgewicht wordt vastgesteld met een BMI van 25 of hoger en een verhoogde buikomvang (meer dan 80 cm bij vrouwen, meer dan 94 cm bij mannen). Beide maten zijn screeningsinstrumenten; de huisarts beoordeelt altijd de totale gezondheidssituatie.

Of iemand overgewicht heeft, wordt in de medische praktijk bepaald aan de hand van twee maten: de body-mass-index (BMI) en de buikomvang. De BMI bereken je door je gewicht in kilogram te delen door je lengte in meters in het kwadraat. Een BMI van 18,5 tot 25 geldt als een gezond gewicht; een BMI van 25 tot 30 wijst op overgewicht; een BMI van 30 of hoger duidt op obesitas. Deze grenzen zijn vastgesteld door de Wereldgezondheidsorganisatie en worden ook gehanteerd in de NHG-standaard Obesitas. De genoemde drempelwaarden gelden voor volwassenen; voor kinderen en jongeren gelden andere referentiewaarden, en voor zwangeren zijn aparte richtlijnen van toepassing. Thuisarts.nl biedt hiervoor specifieke informatie.

De BMI heeft echter beperkingen. Bij mensen met veel spiermassa kan de BMI te hoog uitvallen, terwijl ouderen met weinig spiermassa soms een normaal BMI hebben maar toch te veel buikvet dragen. Daarom is de buikomvang een belangrijke aanvulling. Volgens de NHG-standaard Obesitas en Thuisarts.nl meet je de buikomvang halverwege de onderste rib en de bovenkant van de heupkam, horizontaal, na een normale uitademing.^[1] Verhoogd risico op gezondheidsklachten bestaat bij een buikomvang van meer dan 80 cm bij vrouwen en meer dan 94 cm bij mannen; een sterk verhoogd risico geldt bij meer dan 88 cm respectievelijk 102 cm.

Bij mensen van (Zuid- of Oost-)Aziatische herkomst kunnen lagere grenswaarden van toepassing zijn, omdat het risico op stofwisselingsziekten bij dezelfde BMI hoger kan liggen dan bij mensen van Europese herkomst. Dit is beschreven in richtlijnen van de WHO en de NHG-standaard Obesitas. Bespreek met je huisarts welke grenswaarden voor jou gelden. Zowel BMI als buikomvang zijn screeningsinstrumenten, geen diagnoses: de huisarts beoordeelt altijd de totale gezondheidssituatie.

Wat zijn de gezondheidsrisico's van overgewicht?

Overgewicht verhoogt het risico op diabetes type 2, hart- en vaatziekten, slaapapneu, gewrichtsklachten en bepaalde kankers. Visceraal buikvet is daarbij bijzonder schadelijk vanwege de invloed op insulinegevoeligheid en ontstekingsprocessen.

Overgewicht verhoogt het risico op een reeks chronische aandoeningen, waaronder diabetes mellitus type 2, hart- en vaatziekten, hoge bloeddruk, slaapapneu, gewrichtsklachten en bepaalde vormen van kanker.^[1][2] Dit verband is uitgebreid beschreven in de NHG-standaard Obesitas, het RIVM-dossier Overgewicht en de Zorgstandaard Obesitas van het Partnerschap Overgewicht Nederland. Ook leververvetting (MASLD, voorheen NAFLD) is een veelvoorkomende complicatie van overgewicht en obesitas.^[12][13] Het risico neemt toe naarmate de BMI hoger is en de buikomvang groter, maar ook een matige gewichtstoename over de jaren kan de gezondheid geleidelijk belasten.

Buikvet, ook wel visceraal vet genoemd, is bijzonder relevant voor het metabool risico. Dit vetweefsel is hormonaal actief en beïnvloedt de insulinegevoeligheid, de bloeddruk en de ontstekingsprocessen in het lichaam.^[15] Een verhoogde buikomvang gaat dan ook gepaard met een hoger risico op het metabool syndroom, een combinatie van verhoogde bloedsuiker, hoge bloeddruk, afwijkende bloedvetten en buikobesitas.

Naast de lichamelijke gevolgen kan overgewicht ook de geestelijke gezondheid beïnvloeden. Mensen met obesitas rapporteren vaker gevoelens van schaamte, een lager zelfbeeld en depressieve klachten. Dit is geen persoonlijk falen: overgewicht heeft complexe oorzaken, waaronder genetische aanleg, omgevingsfactoren, slaapkwaliteit en psychosociale stress. Een niet-oordelende benadering, zoals beschreven op Thuisarts.nl, is het uitgangspunt in de Nederlandse zorg.

Wanneer is afvallen medisch gezien nodig?

Afvallen is medisch aangewezen bij een BMI van 30 of hoger, of bij een BMI van 25 tot 30 met gewichtsgerelateerde aandoeningen zoals diabetes of hoge bloeddruk. De huisarts bepaalt welk behandeltraject passend is.

Afvallen is medisch gezien zinvol wanneer het gewicht bijdraagt aan bestaande gezondheidsklachten of het risico op ernstige aandoeningen duidelijk verhoogt. Volgens de NHG-standaard Obesitas is een behandeltraject aangewezen bij een BMI van 30 of hoger, of bij een BMI van 25 tot 30 in combinatie met gewichtsgerelateerde comorbiditeiten zoals diabetes type 2, hoge bloeddruk of slaapapneu. De huisarts beoordeelt dit altijd in de context van de totale gezondheidssituatie, inclusief bloeddruk, bloedsuiker (gemeten in mmol/L) en bloedvetten.

Bij mensen met een BMI van 40 of hoger, of een BMI van 35 of hoger met ernstige comorbiditeiten, kan bariatrische chirurgie worden overwogen als andere behandelingen onvoldoende effect hebben gehad.^[4][8] Dit traject verloopt via gespecialiseerde centra en vereist een uitgebreide voorbereiding, conform de Zorgstandaard Obesitas van het Partnerschap Overgewicht Nederland.

Medicamenteuze behandeling bij overgewicht is in Nederland receptplichtig en kan in bepaalde gevallen worden ingezet als aanvulling op leefstijlinterventies. De voorwaarden hiervoor zijn vastgelegd in de productinformatie van de betreffende geneesmiddelen. Vergoeding vanuit de basisverzekering is beperkt en voorwaardelijk; raadpleeg het actuele standpunt van Zorginstituut Nederland voor de meest recente informatie.

In Nederland valt de gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) onder voorwaarden in het basispakket van de basisverzekering. De GLI komt doorgaans niet ten laste van het eigen risico. Toegang verloopt via de huisarts, die beoordeelt of aan de criteria wordt voldaan, zoals een BMI van 30 of hoger, of een BMI van 25 of hoger met een verhoogd gezondheidsrisico. Bespreek met je huisarts welke opties voor jou beschikbaar en passend zijn. Heb je acute klachten zoals pijn op de borst, ernstige kortademigheid of plotselinge bewusteloosheid, bel dan 112.

Wat kan ik zelf doen bij overgewicht?

Een gezond voedingspatroon, minimaal 150 minuten beweging per week en aandacht voor slaap en stress vormen de basis. Als zelfhulp onvoldoende helpt, kan de huisarts een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) aanvragen.

De basis van gewichtsbeheersing bestaat uit een gezond voedingspatroon, voldoende beweging en aandacht voor slaap en stress. Thuisarts.nl en de NHG-standaard Obesitas benadrukken dat kleine, duurzame veranderingen effectiever zijn dan strenge diëten die moeilijk vol te houden zijn. Praktische voedingsadviezen zijn te vinden op de website van het Voedingscentrum, dat de Richtlijnen Schijf van Vijf hanteert. Denk aan meer groenten en fruit, minder bewerkte producten en suikerhoudende dranken, en regelmatige maaltijden zonder te grote porties.

Beweging draagt bij aan gewichtsbeheersing en heeft daarnaast zelfstandige gezondheidsvoordelen voor het hart, de bloedsuiker en het mentaal welbevinden. De Gezondheidsraad Beweegrichtlijnen 2017 adviseren minimaal 150 minuten matig intensieve beweging per week, zoals stevig wandelen of fietsen, aangevuld met spierversterkende oefeningen op twee dagen per week.^[10] Wie lang stilzit, profiteert al van korte bewegingspauzes gedurende de dag.

Slaaptekort en chronische stress kunnen de eetlust en het gewicht ongunstig beïnvloeden via hormonale mechanismen. Aandacht voor slaaphygiëne en stressmanagement is daarom een volwaardig onderdeel van een leefstijlaanpak. Als zelfhulp onvoldoende resultaat geeft, kan een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) via de huisarts worden aangevraagd. De GLI wordt in Nederland uitgevoerd door een erkende leefstijlcoach, in het kader van programma's zoals CooL of SLIMMER.^[9] Afhankelijk van het programma kunnen ook een diëtist of fysiotherapeut betrokken zijn. Meer informatie over de GLI is te vinden op Thuisarts.nl. Voor vragen of zorgen over je gewicht is de eigen huisarts het eerste aanspreekpunt; buiten kantooruren kun je terecht bij de huisartsenpost.

Frequently Asked Questions