Prediabetes: signalen, diagnose en aanpak

Prediabetes herkennen is niet eenvoudig, want de aandoening veroorzaakt zelden duidelijke klachten. Toch is vroege opsporing belangrijk: bij prediabetes zijn de bloedglucosewaarden verhoogd, maar nog niet hoog genoeg voor de diagnose diabetes type 2. Met gerichte leefstijlveranderingen is de overgang naar diabetes type 2 bij veel mensen te vertragen of zelfs te voorkomen. Dit artikel legt uit wat prediabetes is, welke signalen kunnen wijzen op een verhoogd risico, hoe de huisarts de diagnose stelt en wanneer u een afspraak moet maken.

Wat is prediabetes en hoe ontstaat het?

Prediabetes is een risicotoestand waarbij de nuchtere bloedglucose ligt tussen 6,1 en 6,9 mmol/L of het HbA1c tussen 42 en 47 mmol/mol, veroorzaakt door insulineresistentie. Zonder leefstijlaanpassing ontwikkelt een deel van de mensen binnen enkele jaren diabetes type 2.

Prediabetes is een risicotoestand waarbij de bloedglucosewaarden hoger zijn dan normaal, maar nog niet hoog genoeg om de diagnose diabetes mellitus type 2 te stellen. De nuchtere bloedglucose ligt dan doorgaans tussen 6,1 en 6,9 mmol/L, of het HbA1c tussen 42 en 47 mmol/mol, conform de NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2. Prediabetes ontstaat wanneer het lichaam minder goed reageert op insuline, een toestand die insulineresistentie wordt genoemd. De alvleesklier compenseert dit aanvankelijk door meer insuline aan te maken, maar raakt op den duur overbelast.

Verschillende factoren verhogen het risico op het ontwikkelen van prediabetes:

• Overgewicht, met name buikvet

• Lichamelijke inactiviteit

• Erfelijke aanleg: een eerstegraads familielid met diabetes type 2

• Leeftijd boven de 45 jaar

• Doorgemaakte zwangerschapsdiabetes

• Bepaalde aandoeningen zoals het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS)

• Herkomst: mensen met een Zuid-Aziatische, Hindoestaans-Surinaamse, Marokkaanse of Turkse achtergrond hebben in Nederland een verhoogd risico en komen in aanmerking voor gerichte, vroegere screening^[1][13]

Prediabetes is geen ziekte, maar een voorstadium of risicotoestand die aangeeft dat het glucosemetabolisme verstoord raakt. Zonder aanpassing van leefstijl ontwikkelt een deel van de mensen met prediabetes binnen enkele jaren diabetes type 2. Tegelijkertijd keert bij een ander deel de bloedglucose spontaan of door leefstijlverandering terug naar normaal. Prediabetes gaat ook gepaard met een licht verhoogd risico op hart- en vaatziekten, onafhankelijk van de vraag of diabetes type 2 zich later ontwikkelt.^[16][17]

Welke klachten of signalen kunnen op prediabetes wijzen?

Prediabetes veroorzaakt meestal geen klachten; vage vermoeidheid na maaltijden of donkere huidverkleuringen (acanthosis nigricans) kunnen soms optreden. Ernstige dorst, veelvuldig plassen of gewichtsverlies wijzen eerder op diabetes type 2.

Prediabetes veroorzaakt in de meeste gevallen geen duidelijke klachten, waardoor de aandoening vaak pas wordt ontdekt bij bloedonderzoek dat om een andere reden wordt aangevraagd. Dit maakt prediabetes lastig te herkennen zonder laboratoriumonderzoek. Toch zijn er signalen die aanleiding kunnen geven tot alertheid.

Sommige mensen met prediabetes melden vage klachten zoals:

• Vermoeidheid, met name na maaltijden

• Donkere verkleuringen van de huid (acanthosis nigricans), met name in de nek of oksels, als teken van insulineresistentie

Klachten zoals ernstige dorst, veelvuldig plassen en onverklaard gewichtsverlies passen vaker bij manifeste hyperglykemie of diabetes type 2 dan bij prediabetes. Wie deze klachten ervaart, dient dezelfde dag nog contact op te nemen met de eigen huisarts, omdat dit kan wijzen op diabetes in plaats van prediabetes. Wazig zien bij wisselende bloedglucosewaarden en trage wondgenezing kunnen eveneens aanleiding zijn om een arts te raadplegen.

Deze klachten zijn niet specifiek voor prediabetes en kunnen ook bij andere aandoeningen voorkomen. Het ontbreken van klachten sluit prediabetes bovendien niet uit. Juist daarom is het van belang dat mensen met risicofactoren, zoals overgewicht, een belaste familiegeschiedenis of een zittend bestaan, zich laten screenen, ook als zij zich goed voelen.

In Nederland biedt de huisarts gerichte screening aan bij mensen met een verhoogd risico, onder meer via de NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2. Wie twijfelt of hij of zij tot een risicogroep behoort, kan dit bespreken tijdens een regulier consult.

Hoe stelt een huisarts in Nederland prediabetes vast?

De huisarts stelt prediabetes vast via nuchtere bloedglucose (6,1 tot 6,9 mmol/L) of HbA1c (42 tot 47 mmol/mol), waarbij de meting op een andere dag wordt herhaald om meetfouten uit te sluiten. Screening is gericht op mensen met een verhoogd risico, niet bevolkingsbreed.

Een huisarts in Nederland stelt prediabetes vast op basis van bloedonderzoek, waarbij de nuchtere bloedglucose en het HbA1c de belangrijkste parameters zijn. Eén afwijkende uitslag is in de meeste gevallen onvoldoende voor een definitieve conclusie: de meting wordt doorgaans op een andere dag herhaald om meetfouten of tijdelijke schommelingen uit te sluiten. De NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2 beschrijft de drempelwaarden en de stappen die de huisarts volgt bij de diagnostiek.

De gebruikelijke diagnostische grenswaarden in Nederland zijn:

• Nuchtere bloedglucose: 6,1 tot 6,9 mmol/L (gestoorde nuchtere glucose)

• HbA1c: 42 tot 47 mmol/mol

• Orale glucosetolerantietest (OGTT): een bloedglucose van 7,8 tot 11,0 mmol/L twee uur na inname van een glucosedrank wijst op een gestoorde glucosetolerantie

Het HbA1c kan in bepaalde situaties minder betrouwbaar zijn, bijvoorbeeld bij hemoglobinopathieën, bloedarmoede, zwangerschap of ernstige nierziekte.^[1][2] In die gevallen geeft de huisarts de voorkeur aan (herhaalde) meting van de plasmaglucose of een OGTT. De OGTT wordt in de Nederlandse eerste lijn niet routinematig ingezet, maar wordt wel gebruikt bij specifieke indicaties, zoals postpartum controle na zwangerschapsdiabetes of bij discrepante uitslagen van nuchtere glucose en HbA1c.

De huisarts beoordeelt de uitslag altijd in samenhang met de klinische context: het gewicht, de bloeddruk, het lipidenprofiel en eventuele andere risicofactoren voor hart- en vaatziekten. Op basis hiervan wordt een individueel advies gegeven over leefstijl en eventuele follow-up.

Screening vindt in Nederland niet bevolkingsbreed plaats, maar is gericht op mensen met een verhoogd risico. Wie denkt tot een risicogroep te behoren, kan dit bespreken met de eigen huisarts.

Kan prediabetes worden omgekeerd of vertraagd?

Bij een deel van de mensen kan prediabetes worden omgekeerd door leefstijlveranderingen, waaronder een gewichtsafname van 5 tot 7 procent en minimaal 150 minuten matig-intensieve beweging per week. De Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) is hiervoor beschikbaar via verwijzing door de huisarts.

Prediabetes kan bij een deel van de mensen worden omgekeerd of de overgang naar diabetes type 2 kan aanzienlijk worden vertraagd door gerichte leefstijlveranderingen. Wetenschappelijk onderzoek, waaronder grote interventiestudies, toont aan dat matige gewichtsafname gecombineerd met meer lichaamsbeweging de kans op het ontwikkelen van diabetes type 2 substantieel kan verminderen.^[7][8] Een gewichtsafname van 5 tot 7 procent van het lichaamsgewicht wordt in internationale richtlijnen als effectief beschouwd.

De belangrijkste leefstijlmaatregelen zijn:

• Gezondere voeding: minder bewerkte producten, meer groenten, vezels en onverzadigde vetten

• Regelmatige lichaamsbeweging: conform de Nederlandse Beweegrichtlijnen van de Gezondheidsraad wordt aanbevolen minimaal 150 minuten per week matig-intensieve inspanning te verrichten, aangevuld met ten minste twee keer per week spier- en botversterkende activiteiten^[9]

• Gewichtsbeheersing: ook een bescheiden gewichtsafname heeft al een meetbaar effect op de insulinegevoeligheid

• Stoppen met roken en matig alcoholgebruik

• Voldoende slaap en stressreductie, omdat chronische stress de glucoseregulatie negatief beïnvloedt^[18]

In Nederland is de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) opgenomen in het basispakket van de zorgverzekering, mits aan de landelijk vastgestelde indicatiecriteria wordt voldaan en de huisarts een verwijzing afgeeft.^[10][11] De GLI wordt begeleid door erkende zorgverleners zoals een leefstijlcoach, diëtist en fysiotherapeut. De beschikbaarheid van erkende GLI-programma's kan regionaal verschillen; de huisarts kan doorverwijzen naar een passend programma. Meer informatie over de voorwaarden is te vinden via het Zorginstituut Nederland en het RIVM Loket Gezond Leven.

Medicamenteuze behandeling van prediabetes is in Nederland niet standaard en wordt alleen in specifieke situaties overwogen door de behandelend arts, conform de NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2.

Wanneer is het verstandig om naar de huisarts te gaan?

Ga naar de huisarts als u risicofactoren heeft zoals overgewicht, een belaste familiegeschiedenis of een leeftijd boven 45 jaar, ook zonder klachten. Bij ernstige dorst, veelvuldig plassen of onverklaard gewichtsverlies neemt u dezelfde dag nog contact op.

Het is verstandig om naar de huisarts te gaan als u een of meer risicofactoren voor prediabetes heeft, ook als u zich verder goed voelt. Vroege opsporing biedt de beste kans op effectieve leefstijlinterventie voordat diabetes type 2 zich ontwikkelt. Wacht niet tot klachten optreden, want prediabetes verloopt in de meeste gevallen zonder duidelijke symptomen.

Maak een afspraak met uw eigen huisarts als:

• U overgewicht heeft, met name rond de buik

• Een eerstegraads familielid diabetes type 2 heeft

• U ouder bent dan 45 jaar en nog nooit op diabetes bent getest

• U een Zuid-Aziatische, Hindoestaans-Surinaamse, Marokkaanse of Turkse achtergrond heeft: in Nederland worden deze groepen eerder en gerichter gescreend vanwege een verhoogd risico

• U zwangerschapsdiabetes heeft doorgemaakt: conform Nederlandse richtlijnen wordt aanbevolen om 6 tot 12 weken na de bevalling een controle te laten uitvoeren (OGTT of nuchtere glucose) en daarna periodiek te blijven controleren, omdat het risico op diabetes type 2 verhoogd blijft

• U klachten ervaart zoals aanhoudende vermoeidheid of wazig zien

• U eerder een grenswaardige bloedglucose heeft gehad en sindsdien niet meer gecontroleerd bent

Bij klachten zoals ernstige dorst, veelvuldig plassen of onverklaard gewichtsverlies is het belangrijk om dezelfde dag nog contact op te nemen met uw eigen huisarts, omdat deze klachten kunnen passen bij diabetes in plaats van prediabetes. Buiten kantooruren kunt u voor dringend medisch advies de huisartsenpost bellen. Bel 112 uitsluitend bij een levensbedreigende situatie.

Uw huisarts kan op basis van een gesprek en bloedonderzoek beoordelen of uw glucosewaarden binnen de normale grenzen vallen, of dat verdere begeleiding nodig is. Openheid over uw leefstijl en familiegeschiedenis helpt de huisarts om een goed beeld te vormen.

Veelgestelde vragen