Afvallen met Xenical: werking en bijwerkingen

Afvallen met Xenical is mogelijk als onderdeel van een bredere leefstijlaanpak bij overgewicht. Xenical (orlistat 120 mg) is een op recept verkrijgbaar geneesmiddel dat de vetopname in de darm remt, waardoor een deel van het gegeten vet onverteerd het lichaam verlaat. Het middel werkt uitsluitend in combinatie met een caloriebeperkt dieet en meer beweging. In dit artikel leest u hoe Xenical werkt, voor wie het geschikt is, welke bijwerkingen u kunt verwachten en hoe u uw voeding het beste kunt aanpassen voor een veilig en effectief resultaat.

Hoe werkt Xenical bij het afvallen?

Xenical remt het enzym lipase in de darm, waardoor ongeveer een derde van het voedingsvet niet wordt opgenomen en onverteerd via de ontlasting het lichaam verlaat. Het middel werkt alleen bij vetbevattende maaltijden en heeft geen effect op het centrale zenuwstelsel.

Xenical (orlistat 120 mg) helpt bij het afvallen door te voorkomen dat het lichaam een deel van het ingenomen vet uit voeding opneemt. De werkzame stof orlistat remt het enzym lipase in de darm, waardoor volgens de SmPC (CBG Geneesmiddeleninformatiebank) ongeveer een derde van het vet uit een maaltijd niet wordt verteerd en onveranderd via de ontlasting het lichaam verlaat.^[1][4] Dit mechanisme verschilt fundamenteel van middelen die de eetlust onderdrukken: Xenical grijpt uitsluitend in op de vetvertering in het maagdarmkanaal en heeft geen effect op het centrale zenuwstelsel.

Belangrijk om te begrijpen is dat Xenical alleen werkt in combinatie met een caloriebeperkt dieet. Wanneer een maaltijd weinig of geen vet bevat, heeft het middel nauwelijks effect. De aanbevolen dosering is 120 mg bij elke vetbevattende hoofdmaaltijd, maximaal driemaal daags; deze maximale dagdosis mag niet worden overschreden. De capsule wordt ingenomen bij de maaltijd of tot één uur erna. Wordt een maaltijd overgeslagen of bevat deze geen vet, dan kan die dosis worden weggelaten.

Xenical 120 mg is in Nederland nationaal geregistreerd via het CBG-MEB (CBG Geneesmiddeleninformatiebank). Er bestaat ook een lagere dosering van 60 mg (Alli) die zonder recept verkrijgbaar is, maar Xenical 120 mg is uitsluitend op recept beschikbaar.^[3] De twee doseringen zijn niet onderling uitwisselbaar zonder medisch advies.

Voor wie is Xenical geschikt en wanneer niet?

Xenical is geschikt voor volwassenen met een BMI van 30 of hoger, of 28 of hoger met risicofactoren zoals diabetes type 2 of hypertensie. Het middel is gecontra-indiceerd bij malabsorptiesyndroom, cholestase, zwangerschap en borstvoeding.

Xenical is in Nederland geïndiceerd voor volwassenen met een body-mass-index (BMI) van 30 kg/m² of hoger, of voor volwassenen met een BMI van 28 kg/m² of hoger in combinatie met gewichtsgerelateerde risicofactoren zoals diabetes type 2, hypertensie of dyslipidemie.^[1][3] Gebruik vindt altijd plaats binnen een programma dat ook dieetbegeleiding en lichaamsbeweging omvat.

Er zijn situaties waarin Xenical niet geschikt is. De SmPC (CBG Geneesmiddeleninformatiebank) noemt de volgende contra-indicaties:

• Chronisch malabsorptiesyndroom: de darm neemt al onvoldoende voedingsstoffen op, en verdere remming van vetopname is dan gevaarlijk.

• Cholestase: een galwegaandoening waarbij de vetvertering al verstoord is.

• Zwangerschap en borstvoeding: Xenical mag niet worden gebruikt tijdens zwangerschap of borstvoeding, omdat veiligheidsgegevens ontbreken.

• Overgevoeligheid voor orlistat of een van de hulpstoffen.

Voorzichtigheid is geboden bij gelijktijdig gebruik van de volgende geneesmiddelen, conform de SmPC en het Farmacotherapeutisch Kompas:

• Antistollingsmiddelen (bijv. warfarine): orlistat kan de opname van vitamine K verminderen en daarmee de INR beïnvloeden; regelmatige controle is noodzakelijk.

• Ciclosporine: gelijktijdig gebruik wordt afgeraden; indien toch noodzakelijk, dienen de innamemomenten te worden gescheiden en moeten ciclosporinespiegels nauwlettend worden gevolgd.^[1][5]

• Levothyroxine: orlistat kan de opname verminderen; innametijden scheiden en TSH regelmatig controleren.^[1][6]

• Antiepileptica: verminderde opname kan de aanvalscontrole verslechteren; wees alert op veranderingen in de klinische toestand.

• Amiodaron: de blootstelling aan amiodaron kan afnemen; bespreek dit met de behandelend arts.

• Orale anticonceptiva: bij ernstige diarree als bijwerking kan de betrouwbaarheid van orale anticonceptiva afnemen; gebruik in dat geval aanvullende anticonceptie.

Patiënten met diabetes type 2 die Xenical starten, kunnen een aanpassing van hun bloedsuikerverlagende medicatie nodig hebben, omdat gewichtsverlies de insulinegevoeligheid verbetert. Bespreek het gebruik altijd met de eigen huisarts, zeker bij bestaande aandoeningen of gelijktijdig gebruik van andere geneesmiddelen.

In Nederland wordt Xenical voorgeschreven door de huisarts of een specialist. Orlistat valt in Nederland niet standaard onder de vergoeding vanuit de basisverzekering; de actuele vergoedingsstatus is te raadplegen via Zorginstituut Nederland.^[8][9] Informeer vooraf bij de eigen zorgverzekeraar naar de geldende voorwaarden.

Hoeveel gewicht kun je verliezen met Xenical?

In registratiestudies verloor een deel van de deelnemers na een jaar 5 procent of meer van het begingewicht, maar resultaten variëren sterk per persoon. Bij minder dan 5 procent verlies na twaalf weken dient de behandeling te worden gestaakt.

Klinisch onderzoek dat ten grondslag ligt aan de registratie laat zien dat mensen die Xenical gebruiken in combinatie met een caloriebeperkt dieet gemiddeld meer gewicht verliezen dan mensen die alleen een dieet volgen, maar de uitkomsten variëren aanzienlijk per persoon. Volgens de SmPC (CBG Geneesmiddeleninformatiebank) en het Farmacotherapeutisch Kompas verloor een deel van de deelnemers in de registratiestudies na één jaar behandeling 5 procent of meer van het begingewicht, en een kleinere groep bereikte een verlies van 10 procent of meer.^[1][3] Deze cijfers zijn gemiddelden uit gecontroleerde onderzoeken en zijn geen voorspelling voor een individueel resultaat.

De SmPC vermeldt dat de behandeling na twaalf weken geëvalueerd moet worden. Als een patiënt in die periode minder dan 5 procent van het begingewicht heeft verloren, dient de behandeling te worden gestaakt, omdat verdere voortzetting dan waarschijnlijk weinig meerwaarde biedt. Dit evaluatiemoment is een belangrijk ankerpunt in de begeleiding.

Gewichtsverlies met Xenical is geen automatisch gevolg van het innemen van de capsules. De mate van vetbeperking in het dieet, de mate van lichamelijke activiteit en de therapietrouw bepalen in grote mate het resultaat. Xenical is een hulpmiddel binnen een bredere leefstijlaanpak, geen vervanging ervan. Realistische verwachtingen en regelmatige begeleiding door een zorgverlener zijn essentieel voor een veilig en duurzaam resultaat.

Welke bijwerkingen kun je verwachten bij gebruik van Xenical?

De meest voorkomende bijwerkingen zijn vette ontlasting, verhoogde aandrang en winderigheid, direct gerelateerd aan de vetremming. Zeldzame maar ernstige bijwerkingen zijn leverbeschadiging, nierstenen en galstenen.

De meest voorkomende bijwerkingen van Xenical zijn direct gerelateerd aan het werkingsmechanisme: omdat onverteerd vet de darm passeert, kunnen maagdarmklachten optreden, vooral in de beginfase of na een vetrijke maaltijd. Volgens de SmPC (CBG Geneesmiddeleninformatiebank) gaat het onder meer om:

• Vette of olieachtige ontlasting (steatorrhoea)

• Verhoogde aandrang om naar het toilet te gaan

• Vettige vlekken in het ondergoed of ongewild verlies van ontlasting

• Winderigheid met soms vettige afscheiding

• Buikpijn of -krampen

Deze klachten zijn doorgaans mild tot matig en hangen samen met de hoeveelheid vet in de maaltijd. Ze nemen doorgaans af wanneer het vetgehalte van de voeding wordt verlaagd. Raadpleeg de eigen huisarts als maagdarmklachten aanhouden of ernstig zijn.

Minder frequent maar klinisch relevant is vermindering van de opname van vetoplosbare vitaminen (A, D, E en K). Langdurig gebruik kan leiden tot tekorten, waardoor een multivitaminepreparaat dat deze vitaminen bevat soms wordt aanbevolen. Neem dit minimaal twee uur na de Xenical-capsule in, of bij voorkeur voor het slapengaan, conform de SmPC.

Zeldzame maar ernstige bijwerkingen die in de productinformatie worden vermeld, zijn leverbeschadiging, niersteenvorming (oxalaatnefrolithiasis) en cholelithiasis (galstenen, mede door gewichtsverlies).^[1][11] Meld onverklaarbare geelzucht, donkere urine of ernstige buikpijn direct aan de eigen huisarts. Bij acute, ernstige klachten is 112 het juiste alarmnummer.

Bijwerkingen van Xenical kunnen in Nederland worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb, zodat de veiligheidsinformatie voor alle gebruikers actueel blijft.

Wat moet je eten en vermijden tijdens een Xenical-kuur?

Vet mag bij voorkeur niet meer dan 30 procent van de dagelijkse calorie-inname uitmaken, gelijkmatig verdeeld over drie maaltijden. Vetrijke maaltijden vergroten de kans op maagdarmklachten en ondermijnen het dieetresultaat.

Tijdens gebruik van Xenical is een caloriebeperkt dieet met een gematigd vetgehalte de basis: de SmPC adviseert dat vet bij voorkeur niet meer dan 30 procent van de totale dagelijkse calorie-inname uitmaakt. Verdeel dit vetgehalte gelijkmatig over de drie hoofdmaaltijden, omdat Xenical alleen effect heeft bij vetbevattende maaltijden en een grote hoeveelheid vet in één maaltijd de kans op maagdarmklachten aanzienlijk vergroot.

Praktische richtlijnen voor de voeding:

• Verdeel de vetinname gelijkmatig over de drie hoofdmaaltijden.

• Kies voor magere eiwitbronnen zoals gevogelte, vis, peulvruchten en magere zuivel.

• Beperk verzadigd vet uit bewerkte producten, gebak, frituurgerechten en volvette zuivel.

• Eet voldoende groenten, fruit en volkoren granen voor vezels en micronutriënten.

• Vermijd sterk vetrijke maaltijden zoals fastfood of zware sauzen, zeker in de beginfase.

Omdat Xenical de opname van vetoplosbare vitaminen vermindert, is het verstandig om dagelijks een multivitamine te nemen die vitamine A, D, E en K bevat. Neem deze minimaal twee uur na de Xenical-capsule in, of bij voorkeur voor het slapengaan.

Alcohol bevat geen vet en wordt niet direct beïnvloed door orlistat, maar alcoholische dranken leveren veel calorieën zonder voedingswaarde en kunnen het dieetresultaat daardoor ondermijnen. Beperk alcoholgebruik om het gewichtsverlies niet te belemmeren.

Bespreek de voedingsaanpak bij voorkeur met een diëtist of de eigen huisarts, zodat het dieet aansluit bij persoonlijke omstandigheden en eventuele andere aandoeningen. Aanvullende informatie over leefstijl bij overgewicht is te vinden via de NHG-Standaard Obesitas en thuisarts.nl.

Veelgestelde vragen