Auto-immuunziekte en overgewicht: het verband

Auto-immuunziekte en overgewicht beïnvloeden elkaar via gedeelde ontstekingsmechanismen. Vetweefsel produceert actief ontstekingsbevorderende stoffen die het immuunsysteem kunnen activeren, terwijl auto-immuunziekten op hun beurt gewichtstoename kunnen bevorderen door vermoeidheid, medicatiegebruik of een vertraagde stofwisseling. Dit artikel legt uit welk verband er bestaat, welke aandoeningen het vaakst samenhangen met een hoger lichaamsgewicht, hoe overgewicht ontstekingen beïnvloedt en wanneer het verstandig is een arts te raadplegen.

Wat is het verband tussen auto-immuunziekten en overgewicht?

Overgewicht en auto-immuunziekten beïnvloeden elkaar bidirectioneel: vetweefsel produceert ontstekingsstoffen die het immuunsysteem activeren, terwijl auto-immuunziekten gewichtstoename kunnen bevorderen via vermoeidheid, medicatie of een vertraagde stofwisseling.

Overgewicht en auto-immuunziekten kunnen elkaar over en weer beïnvloeden, via gedeelde ontstekingsmechanismen in het immuunsysteem. Bij een auto-immuunziekte valt het afweersysteem per vergissing eigen lichaamscellen aan. Vetweefsel, en dan vooral buikvet, is geen passief opslagorgaan: het produceert actief ontstekingsbevorderende stoffen zoals adipokinen en cytokinen, waaronder leptine en tumornecrosefactor-alfa (TNF-alfa).^[14][15] Deze stoffen kunnen het immuunsysteem verder activeren en zo bijdragen aan een verhoogde ontstekingsactiviteit.

De relatie is bidirectioneel. Enerzijds is chronische laaggradige ontsteking, die bij overgewicht aanwezig kan zijn, geassocieerd met een verhoogde kans op ontregeling van het immuunsysteem. Anderzijds kunnen auto-immuunziekten zelf gewichtstoename bevorderen, bijvoorbeeld door vermoeidheid die lichamelijke activiteit beperkt, door het gebruik van corticosteroïden als behandeling, of door een vertraagde stofwisseling bij aandoeningen zoals hypothyreoïdie. De sterkte en richting van dit verband verschillen per aandoening en per persoon.

In Nederland wordt overgewicht gedefinieerd als een BMI van 25 kg/m² of hoger; bij een BMI van 30 kg/m² of hoger spreekt men van obesitas. Naast BMI is de middelomtrek een aanvullende maat voor het risico op gezondheidsproblemen (verhoogd risico bij mannen vanaf 94 cm, bij vrouwen vanaf 80 cm), conform de PON Zorgstandaard Obesitas en de NHG-richtlijnen voor overgewicht.^[2][3]

Het is belangrijk te benadrukken dat overgewicht geen bewezen directe oorzaak is van een auto-immuunziekte. Genetische aanleg, omgevingsfactoren en andere triggers spelen een doorslaggevende rol. Overgewicht wordt beschouwd als een factor die kan samenhangen met een hogere ontstekingslast en daarmee mogelijk de ziekteactiviteit kan beïnvloeden, maar de precieze bijdrage verschilt per aandoening en per persoon. Wetenschappelijk onderzoek op dit gebied is volop in ontwikkeling, en de meeste verbanden zijn gebaseerd op observationeel onderzoek.

Welke auto-immuunziekten hangen samen met een hoger lichaamsgewicht?

Reumatoïde artritis, psoriasis, SLE, multiple sclerose en Hashimoto-thyroïditis worden vaker gezien bij mensen met overgewicht, al gaat het om statistische verbanden en niet om een oorzakelijk verband op individueel niveau.

Verschillende auto-immuunziekten worden vaker gezien bij mensen met overgewicht of obesitas, al verschilt de sterkte van dit verband per aandoening. Hieronder staan de meest onderzochte voorbeelden:

• Reumatoïde artritis (RA): Overgewicht is geassocieerd met een hogere ziekteactiviteit. Uit onderzoek, waaronder gegevens die zijn samengevat in de NVR-richtlijn Reumatoïde Artritis, blijkt dat overgewicht met name de respons op TNF-remmers kan verminderen. Bovendien verhoogt overgewicht het risico op hart- en vaatziekten, wat bij RA al een aandachtspunt is.

• Psoriasis en psoriasisartritis: Er is een duidelijk verband tussen obesitas en de ernst van psoriasis. Vetweefsel is geassocieerd met activering van ontstekingspaden die ook bij psoriasis een rol spelen, zoals de interleukine-17- en interleukine-23-route, conform de NVDV-richtlijn Psoriasis.

• Systemische lupus erythematosus (SLE): Overgewicht kan samenhangen met een hogere ziekteactiviteit bij lupus en gaat in observationeel onderzoek gepaard met een verhoogd risico op complicaties zoals hart- en vaatziekten.^[24][25] De relatie met nierziekte is minder eenduidig en verschilt per studie.

• Multiple sclerose (MS): Epidemiologisch onderzoek suggereert een associatie tussen obesitas op jonge leeftijd en een verhoogd risico op het ontwikkelen van MS.^[10][11] Als mogelijke verklarende mechanismen worden onder meer vitamine D-tekort en ontstekingsbevorderende effecten van vetweefsel genoemd, maar dit zijn hypothesen die nog nader onderzoek vereisen.

• Hashimoto-thyroïditis: Bij deze auto-immuunziekte van de schildklier kan gewichtstoename optreden als gevolg van een verminderde schildklierfunctie. Of overgewicht zelf de schildklierwerking beïnvloedt, is minder duidelijk; eventuele effecten op TSH blijven doorgaans binnen of nabij het referentiegebied. De NHG-Standaard Schildklieraandoeningen biedt richtlijnen voor diagnostiek en verwijzing in Nederland.

Het gaat hier om statistische verbanden uit bevolkingsonderzoek. Een individuele diagnose wordt altijd gesteld op basis van klinisch onderzoek, bloedonderzoek en de volledige medische context, niet op basis van lichaamsgewicht alleen. Thuisarts.nl biedt toegankelijke informatie over symptomen en wanneer contact met de huisarts zinvol is bij aandoeningen zoals reumatoïde artritis, psoriasis en een traag werkende schildklier.

Hoe beïnvloedt overgewicht ontstekingen bij auto-immuunziekten?

Visceraal vet verhoogt via leptine, resistine en interleukine-6 de systemische ontstekingsactiviteit, wat de ziekteactiviteit bij auto-immuunziekten kan versterken en de werking van bepaalde geneesmiddelen kan verminderen.

Overgewicht, en met name een grote hoeveelheid visceraal (buik)vet, is geassocieerd met een verhoogde systemische ontstekingsactiviteit via meerdere biologische mechanismen. Vetcellen (adipocyten) scheiden ontstekingsbevorderende stoffen uit, waaronder leptine, resistine en interleukine-6. Leptine heeft niet alleen een rol bij honger- en verzadigingssignalen, maar kan ook immuuncellen zoals T-lymfocyten en macrofagen activeren.^[14][16] Bij mensen met overgewicht zijn de leptinespiegels structureel verhoogd, wat kan bijdragen aan een chronische laaggradige ontsteking.^[14][15]

Deze achtergrondontsteking kan de ziekteactiviteit bij bestaande auto-immuunziekten versterken. Bij reumatoïde artritis zijn hogere ontstekingswaarden (zoals CRP en BSE) geassocieerd met meer gewrichtsschade op de lange termijn.^[7][22] Overgewicht kan deze waarden onafhankelijk verhogen, waardoor het moeilijker wordt om de ziekteactiviteit goed te beoordelen en te behandelen.

Daarnaast kan overgewicht de werking van bepaalde geneesmiddelen beïnvloeden. Bij biologische middelen die in een vaste dosis worden gegeven, kan een hogere BMI de blootstelling aan het middel verlagen, wat de werkzaamheid kan verminderen. Bij gewichtsgebaseerde dosering wordt hier deels voor gecorrigeerd. Voor methotrexaat, dat bij verschillende auto-immuunziekten wordt ingezet, vermeldt de productinformatie (SmPC) en het Farmacotherapeutisch Kompas dat overgewicht en leveraandoeningen het risico op levertoxiciteit kunnen verhogen; regelmatige monitoring van leverfunctie is daarom onderdeel van de standaardzorg.^[8][9]

Sommige studies laten zien dat gewichtsafname bij mensen met overgewicht en een auto-immuunziekte kan samengaan met een vermindering van ontstekingsmarkers en een verbetering van klachten. De mate waarin dit effect optreedt, verschilt per aandoening en per interventie. Gewichtsafname is geen vervanging van de reguliere behandeling en dient altijd in overleg met de behandelend arts te worden besproken.

Bijwerkingencentrum Lareb verzamelt meldingen over onverwachte effecten van geneesmiddelen in Nederland, ook bij mensen met auto-immuunziekten.

Wanneer is het verstandig om een arts te raadplegen over gewicht en klachten?

Raadpleeg de huisarts bij gewichtstoename gecombineerd met gewrichtspijn, extreme vermoeidheid, huidveranderingen of andere klachten die kunnen wijzen op een auto-immuunziekte, of als gewicht moeilijk beheersbaar is naast een bestaande behandeling.

Raadpleeg de eigen huisarts wanneer gewichtstoename samengaat met nieuwe of verergerende klachten die kunnen wijzen op een auto-immuunziekte, zoals aanhoudende gewrichtspijn, extreme vermoeidheid, huidveranderingen, droge ogen of mond, of terugkerende koorts zonder duidelijke oorzaak. Ook als iemand al een bekende auto-immuunziekte heeft en merkt dat het gewicht moeilijk te beheersen is ondanks aanpassingen in voeding en beweging, is een gesprek met de huisarts zinvol.

Specifieke situaties waarbij contact met de eigen huisarts aan te raden is:

• Onverklaarbare gewichtstoename bij gebruik van corticosteroïden of andere medicatie voor een auto-immuunziekte

• Vermoeden van schildklierproblematiek, zoals vermoeidheid, kouwelijkheid en gewichtstoename samen

• Verslechtering van bekende klachten bij een bestaande auto-immuunziekte, waarbij gewicht mogelijk een rol speelt

• Vragen over leefstijlinterventies die veilig zijn naast de huidige behandeling

Bij plotselinge, ernstige of mogelijk levensbedreigende klachten, zoals hevige kortademigheid, pijn op de borst of een plotseling sterk gezwollen gewricht met koorts, belt u in Nederland 112. Bij urgente klachten buiten kantooruren die niet levensbedreigend zijn, neemt u contact op met de huisartsenpost.

In Nederland kan de huisarts doorverwijzen naar een reumatoloog, internist of diëtist, afhankelijk van de klachten en de onderliggende aandoening. Gewichtsbehandeling bij mensen met een auto-immuunziekte vraagt om maatwerk, omdat niet alle interventies voor iedereen even geschikt zijn. De vergoeding van zorg vanuit de basisverzekering hangt af van de specifieke diagnose en de gekozen behandeling; hierbij geldt in Nederland het verplicht eigen risico. De eigen huisarts of zorgverzekeraar kan hierover meer informatie geven. Thuisarts.nl biedt aanvullende informatie over wanneer contact met de huisarts zinvol is bij specifieke klachten.

Frequently Asked Questions