Hashimoto en intermittent fasting: is het veilig?

Hashimoto en intermittent fasting is een combinatie die steeds meer mensen overwegen, maar waarbij voorzichtigheid geboden is. De ziekte van Hashimoto is een auto-immuunziekte die de schildklier aantast en vaak leidt tot hypothyreoïdie. Periodiek vasten kan invloed hebben op schildklierhormonen, ontstekingsmarkers en de opname van levothyroxine. In dit artikel leest u wat er wetenschappelijk bekend is, wanneer intermittent fasting mogelijk verantwoord is en wanneer u beter eerst uw huisarts raadpleegt.

Wat is de ziekte van Hashimoto en hoe werkt de schildklier?

Hashimoto is een auto-immuunziekte waarbij antistoffen de schildklier beschadigen en de productie van T3 en T4 afneemt; behandeling bestaat uit levothyroxine op geleide van TSH en vrij T4.

De ziekte van Hashimoto is een auto-immuunziekte waarbij het eigen afweersysteem de schildklier aanvalt en geleidelijk beschadigt, wat uiteindelijk kan leiden tot een trage schildklierwerking (hypothyreoïdie).^[1][11] De schildklier, een vlindervormige klier in de hals, produceert de hormonen thyroxine (T4) en trijoodthyronine (T3). Deze hormonen reguleren het energiemetabolisme, de lichaamstemperatuur, de hartslag en tal van andere lichaamsfuncties.

Bij Hashimoto maakt het immuunsysteem antistoffen aan, met name anti-TPO (thyroïdperoxidase-antistoffen) en anti-thyroglobuline-antistoffen, die het schildklierweefsel beschadigen. Deze antistoffen ondersteunen de diagnose Hashimoto als oorzaak van hypothyreoïdie, maar de beslissing om te starten met behandeling berust primair op de biochemische schildklierfunctie: de TSH-waarde en het vrije T4. Naarmate de ziekte vordert, daalt de productie van schildklierhormonen en stijgt het TSH (thyroïdstimulerend hormoon) als reactie van de hypofyse.

Klachten die bij Hashimoto kunnen optreden zijn onder meer vermoeidheid, gewichtstoename, kouwelijkheid, obstipatie, droge huid en concentratieproblemen. De ernst varieert sterk per persoon. De diagnose wordt gesteld op basis van bloedonderzoek (TSH, vrij T4, antistoffen). Echografie van de schildklier is in Nederland niet standaard bij hypothyreoïdie; het is vooral geïndiceerd bij een palpabele nodus, asymmetrie of verdenking op struma of een nodus.^[1]

Behandeling bestaat doorgaans uit suppletie met levothyroxine wanneer de schildklierfunctie onvoldoende is. In Nederland is de NHG-Standaard Schildklierfunctiestoornissen de leidraad voor diagnostiek en behandeling in de eerste lijn. Na het starten of aanpassen van de levothyroxinedosering wordt de schildklierfunctie (TSH en zo nodig vrij T4) doorgaans na 6 tot 8 weken gecontroleerd, conform de NHG-Standaard en het Farmacotherapeutisch Kompas.

Is intermittent fasting veilig als je Hashimoto hebt?

Voor mensen met stabiele Hashimoto is intermittent fasting waarschijnlijk niet gevaarlijk, maar consistent innametijdstip van levothyroxine en controle van schildklierwaarden na 6 tot 8 weken zijn essentieel.

Voor de meeste mensen met stabiele Hashimoto en een goed ingestelde schildklierfunctie is intermittent fasting (periodiek vasten) waarschijnlijk niet gevaarlijk, maar de beschikbare gegevens zijn beperkt en een individuele beoordeling door de eigen huisarts of specialist is noodzakelijk voordat men ermee begint. Het Voedingscentrum beschrijft periodiek vasten als een eetpatroon waarbij perioden van vasten worden afgewisseld met perioden van normaal eten, zoals het 16:8-schema (16 uur vasten, 8 uur eten) of het 5:2-schema (vijf normale eetdagen en twee dagen met sterk beperkte calorie-inname).

Een specifiek aandachtspunt bij Hashimoto is het tijdstip van levothyroxine-inname. Volgens de SmPC en het Farmacotherapeutisch Kompas wordt levothyroxine bij voorkeur consequent op een nuchtere maag ingenomen, minimaal 30 tot 60 minuten voor de eerste maaltijd, of 's avonds ten minste 3 uur na de laatste maaltijd.^[2][3] Voedsel en bepaalde stoffen verminderen de opname; houd een interval van ten minste 4 uur aan tussen levothyroxine en calcium, ijzer, soja, antacida (waaronder aluminiumhoudende middelen) en galzuurbinders zoals colestyramine of colesevelam.^[2][3] Bij intermittent fasting kan het vastenvenster de nuchter inname vergemakkelijken, maar het is essentieel dat het innametijdstip van dag tot dag consistent blijft om schommelingen in de hormoonspiegels te voorkomen.

Daarnaast kan een sterk caloriebeperkt dieet de schildklierhormoonspiegels beïnvloeden (zie ook de volgende sectie). Overleg met de huisarts of endocrinoloog is sterk aan te bevelen, zeker als er medicatie wordt gebruikt of als de schildklierfunctie nog niet stabiel is. In Nederland wordt geadviseerd om bij het starten van intermittent fasting, of bij relevante verandering in gewicht of innametijdstip, de TSH en het vrije T4 na 6 tot 8 weken te laten controleren.

Mogelijke effecten van periodiek vasten op schildklierfunctie en ontstekingen

Vasten verlaagt het actieve T3 en kan ontstekingsmarkers verminderen, maar directe effecten op de auto-immuunactiviteit bij Hashimoto zijn niet bewezen in klinische studies.

Periodiek vasten kan bij sommige mensen bijdragen aan een vermindering van laaggradige ontstekingen. Onderzoek bij mensen laat dalingen zien van ontstekingsmarkers zoals C-reactief proteïne (CRP) en interleukine-6, en een verbetering van de insulinegevoeligheid. Omdat Hashimoto gepaard gaat met chronische immuunactivatie, bestaat wetenschappelijke interesse in de vraag of het verminderen van systemische ontsteking ook de auto-immuunactiviteit kan beïnvloeden. Deze uitspraken zijn echter gebaseerd op algemene populatiestudies; directe extrapolatie naar Hashimoto blijft speculatief.

De beschikbare onderzoeksgegevens zijn beperkt en grotendeels afkomstig van kleine studies of diermodellen. Er zijn op dit moment geen grote, gerandomiseerde klinische studies die specifiek het effect van intermittent fasting op Hashimoto bij mensen hebben onderzocht. Dit is een erkend kennishiaat in de literatuur.

Wat betreft de schildklierhormonen: bij vasten daalt het actieve T3 consequent en stijgt het omgekeerde T3 (rT3), als fysiologische aanpassing om energie te besparen.^[8][9] De TSH-waarde verandert hierbij variabel: in sommige studies blijft TSH nagenoeg gelijk, in andere is een lichte daling beschreven.^[8][9] Bij mensen met Hashimoto, die al een verminderde schildkliercapaciteit hebben, kan een daling van T3 klinisch relevanter zijn en klachten zoals vermoeidheid of kouwelijkheid versterken. Regelmatige controle van de schildklierwaarden via de huisarts is bij het starten van een vastenschema verstandig.

Voeding speelt ook een rol: een voedingspatroon dat rijk is aan antioxidanten, vezels en ontstekingsremmende voedingsstoffen (zoals omega-3-vetzuren) kan de algehele gezondheid bij Hashimoto ondersteunen. Intermittent fasting zegt echter niets over de kwaliteit van de voeding tijdens de eetperioden, en een eenzijdig of voedingsarm dieet kan de schildklierfunctie juist negatief beïnvloeden.

Wanneer is intermittent fasting af te raden bij Hashimoto?

Intermittent fasting is af te raden bij onstabiele schildklierfunctie, zwangerschap, ondergewicht, gebruik van insuline of SGLT2-remmers, of een voorgeschiedenis van een eetstoornis.

Intermittent fasting is af te raden bij Hashimoto wanneer de schildklierfunctie nog niet stabiel is, wanneer er sprake is van ernstige vermoeidheid, ondergewicht (BMI lager dan 18,5) of onbedoeld gewichtsverlies, of wanneer iemand zwanger is of zwangerschap plant. In deze situaties kan een sterk beperkte calorie-inname de hormoonbalans verder verstoren en klachten verergeren. Ook bij kinderen, adolescenten en kwetsbare ouderen is terughoudendheid geboden.

Specifieke situaties waarbij overleg met de huisarts of specialist noodzakelijk is voordat men begint:

• Onstabiele TSH-waarden of een recent aangepaste levothyroxinedosering: schommelingen in de hormoonspiegels kunnen worden versterkt door veranderingen in eetpatroon en innametijdstip.

• Gebruik van insuline of sulfonylureumderivaten bij diabetes: vasten vergroot het risico op hypoglykemie. Overleg met de huisarts over eventuele medicatieaanpassing is verplicht vóór de start, conform de NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2.

• Gebruik van SGLT2-remmers: vasten kan het risico op ketoacidose verhogen, ook bij normale bloedglucosewaarden. Het Farmacotherapeutisch Kompas vermeldt dit als een specifieke waarschuwing.

• Gebruik van andere medicatie die inname met voedsel of op vaste tijdstippen vereist.

• Ernstige vermoeidheidsklachten: vasten kan vermoeidheid bij Hashimoto tijdelijk verergeren, zeker in de aanpassingsperiode.

• Een voorgeschiedenis van een eetstoornis: periodiek vasten kan klachten uitlokken of verergeren.

• Zwangerschap of kinderwens: de schildklierbehoefte neemt toe tijdens de zwangerschap en een adequate voedingsinname is essentieel.^[1][10]

Bij klachten die tijdens het vasten optreden, zoals sterke vermoeidheid, hartkloppingen of duizeligheid, is het verstandig het vastenschema te staken en contact op te nemen met de eigen huisarts. In Nederland geldt: bel bij acute klachten zoals benauwdheid of bewustzijnsverlies direct 112. Voor spoed buiten kantooruren is in Nederland de huisartsenpost het juiste aanspreekpunt. Bijwerkingen of onverwachte reacties op medicatie kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb.^[6]

Veelgestelde vragen