Keto dieet en hoog cholesterol: wat u moet weten

Keto dieet en hoog cholesterol is een combinatie die veel vragen oproept. Een ketogeen dieet, waarbij koolhydraten sterk worden beperkt en vet de belangrijkste energiebron vormt, heeft een wisselend effect op bloedvetten. Bij de meeste mensen dalen triglyceriden en stijgt het HDL-cholesterol, maar bij een deel stijgt het LDL-cholesterol juist. Of een keto dieet verstandig is bij hoog cholesterol hangt af van uw persoonlijke risicoprofiel, genetische aanleg en de samenstelling van het dieet. Dit artikel legt uit wat u kunt verwachten en wanneer overleg met een arts noodzakelijk is.

Wat is het effect van een keto dieet op je cholesterol?

Een keto dieet verbetert bij de meeste mensen triglyceriden en HDL, maar kan het LDL verhogen, vooral bij hoge inname van verzadigd vet of genetische aanleg. Het effect is sterk persoonsafhankelijk.

Een ketogeen dieet heeft een wisselend effect op cholesterol: bij de meeste mensen verbeteren triglyceriden en HDL-cholesterol, maar bij een deel stijgt het LDL-cholesterol aanzienlijk. Het ketogeen dieet is een voedingspatroon met zeer weinig koolhydraten (doorgaans minder dan 50 gram per dag), matige eiwitinname en een hoog aandeel vet. Door het drastisch beperken van koolhydraten schakelt het lichaam over op vetverbranding en produceert het ketonlichamen als alternatieve energiebron.

De effecten op bloedvetten zijn niet voor iedereen gelijk. De samenstelling van het vet in het dieet speelt een grote rol: een keto dieet dat rijk is aan onverzadigde vetten (zoals olijfolie, noten en vette vis) heeft een gunstiger effect op het cholesterolprofiel dan een variant die voornamelijk verzadigd vet bevat (zoals vet vlees en roomboter). De Gezondheidsraad adviseert in de Richtlijnen goede voeding om verzadigd vet zoveel mogelijk te vervangen door onverzadigd vet, mede vanwege het effect op LDL-cholesterol.

Belangrijk is ook dat het effect op cholesterol sterk persoonsafhankelijk is. Genetische factoren, zoals familiaire hypercholesterolemie, kunnen ertoe leiden dat het LDL-cholesterol bij sommige mensen sterk stijgt, zelfs als het dieet verder gezond lijkt. De NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement (CVRM) benadrukt dat voedingsadviezen altijd in de context van het individuele cardiovasculaire risicoprofiel moeten worden beoordeeld.^[3][4]

Over harde cardiovasculaire uitkomsten (zoals hartinfarcten en sterfte) bij langdurig ketogeen eten zijn de gegevens in Nederland beperkt en onzeker. Een keto dieet is geen medische behandeling voor hoog cholesterol en vervangt geen eventuele medicamenteuze therapie. De beslissing om te starten is het best te nemen in overleg met de eigen huisarts of een geregistreerde diëtist.

Hoe verandert je LDL, HDL en triglyceriden bij keto?

Triglyceriden dalen consistent, HDL stijgt bij veel mensen, maar LDL reageert wisselend en kan bij sommigen sterk stijgen, met name bij hoge verzadigd-vetinname of genetische aanleg.

Bij een ketogeen dieet dalen triglyceriden bij de meeste mensen duidelijk, stijgt het HDL-cholesterol (het zogenoemde "goede" cholesterol) en reageert het LDL-cholesterol wisselend, waarbij een stijging bij een deel van de gebruikers is beschreven. Deze drie waarden samen vormen een belangrijk onderdeel van het cardiovasculaire risicoprofiel.

Triglyceriden dalen bij een keto dieet doordat de inname van koolhydraten, de belangrijkste voedingsbron voor triglyceridesynthese in de lever, sterk wordt beperkt. Een daling van triglyceriden wordt in meerdere studies consistent gerapporteerd.

HDL-cholesterol stijgt bij veel mensen op een keto dieet, vermoedelijk doordat de vetinname toeneemt en de koolhydraatinname daalt. Een hoger HDL-gehalte wordt geassocieerd met een lager cardiovasculair risico, al is HDL als geïsoleerde waarde geen directe maatstaf voor risicoreductie.

LDL-cholesterol reageert het meest variabel:

• Bij sommige mensen blijft het LDL stabiel of daalt het licht.

• Bij anderen, met name bij een hoge inname van verzadigd vet of bij genetische aanleg, kan het LDL sterk stijgen.

• In wetenschappelijke literatuur wordt een subgroep beschreven die soms zeer hoge LDL-waarden laat zien bij een verder gunstig metabolisch profiel. De klinische betekenis hiervan is nog onderwerp van onderzoek en is niet verankerd in Nederlandse richtlijnen; voorzichtigheid bij de interpretatie is geboden.

De NHG-Standaard CVRM hanteert LDL-cholesterol en non-HDL-cholesterol als belangrijkste streefwaarden bij cardiovasculair risicomanagement in Nederland.^[3][4] De eigen huisarts kan de uitslag in de juiste risicoklasse plaatsen.

Het is verstandig om bloedwaarden te laten controleren voordat met een keto dieet wordt gestart, en opnieuw ongeveer 6 tot 12 weken na de start of na relevante aanpassingen van het dieet. Conform de Nederlandse praktijk is een niet-nuchtere bloedafname voor lipidenbepalingen doorgaans acceptabel; de huisarts kan hierover adviseren.

Voor wie is een keto dieet minder geschikt bij hoog cholesterol?

Een keto dieet is minder geschikt voor mensen met familiaire hypercholesterolemie, bestaande hart- en vaatziekten, gebruik van SGLT2-remmers, diabetes type 1, nierziekten, zwangerschap of een eetstoornis.

Een ketogeen dieet is minder geschikt voor mensen met familiaire hypercholesterolemie, bestaande hart- en vaatziekten of een hoog cardiovasculair risico, omdat bij deze groepen een verdere stijging van het LDL-cholesterol extra risico met zich mee kan brengen. Daarnaast zijn er andere situaties waarin voorzichtigheid geboden is.

Groepen voor wie extra voorzichtigheid of overleg met een arts geldt:

• Familiaire hypercholesterolemie (FH): Bij deze erfelijke aandoening is het LDL-cholesterol al verhoogd door genetische oorzaken. Een keto dieet kan het LDL verder verhogen, wat het risico op hart- en vaatziekten vergroot.

• Bestaande hart- en vaatziekten: Mensen die al een hartinfarct of beroerte hebben doorgemaakt, hebben baat bij een zo laag mogelijk LDL. Een dieet dat het LDL kan verhogen, past niet zonder meer in dit beleid.

• Gebruik van cholesterolverlagende medicatie: Wie statines of andere lipidenverlagende middelen gebruikt, dient dieetwijzigingen altijd te bespreken met de behandelend arts, omdat de effecten op bloedvetten kunnen veranderen.

• Gebruik van SGLT2-remmers (zoals dapagliflozine of empagliflozine): Een ketogeen dieet kan bij mensen die deze bloedsuikerverlagende middelen gebruiken het risico op euglykemische ketoacidose verhogen. Dit is een ernstige complicatie die ook kan optreden bij een normaal of licht verhoogd bloedsuikergehalte. De NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2 en de productinformatie van SGLT2-remmers bevatten hierover waarschuwingen. Overleg met de behandelend arts is noodzakelijk voordat met een ketogeen dieet wordt gestart.

• Diabetes mellitus type 1: Bij type 1-diabetes kan een ketogeen dieet zonder specialistische begeleiding het risico op ketoacidose verhogen.^[10] Zelfstandig starten wordt afgeraden; overleg met de behandelaar is vereist.

• Nierziekten of leveraandoeningen: Bij bestaande nierproblemen is afstemming van de eiwitinname op de geldende richtlijnen voor chronische nierziekte (CKD) noodzakelijk.^[14] Vetkwaliteit (onverzadigd boven verzadigd) blijft ook bij nierproblemen van belang conform Nederlandse richtlijnen.

• Kinderen en adolescenten: Een streng ketogeen dieet is bij kinderen en jongeren doorgaans niet geschikt zonder specialistische begeleiding.

• Mensen met een (voorgeschiedenis van) eetstoornis of ondergewicht: Een sterk restrictief voedingspatroon zoals het ketogeen dieet wordt bij deze groepen afgeraden of alleen onder specialistische begeleiding toegepast.

• Zwangerschap en borstvoeding: Een ketogeen dieet wordt in deze perioden afgeraden vanwege onvoldoende bewijs voor veiligheid.^[13]

De NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement adviseert bij verhoogd cholesterol altijd een individuele risicobeoordeling. Een diëtist met kennis van hart- en vaatziekten kan helpen bij het maken van een verantwoorde voedingskeuze die aansluit bij het persoonlijke risicoprofiel.

Wanneer is het verstandig om een arts te raadplegen?

Raadpleeg de huisarts voor de start bij bekend hoog cholesterol, hart- en vaatziekten of medicatiegebruik, en na de start bij sterk veranderende bloedwaarden of nieuwe klachten.

Het is verstandig om de eigen huisarts te raadplegen voordat iemand met hoog cholesterol of een verhoogd cardiovasculair risico start met een ketogeen dieet, en zeker als er tijdens het dieet nieuwe klachten ontstaan of bloedwaarden sterk veranderen. Een arts kan het individuele risicoprofiel beoordelen en zo nodig bloedonderzoek aanvragen of doorverwijzen.

Situaties waarbij contact met de huisarts aangewezen is:

• Bekende diagnose van hoog cholesterol, familiaire hypercholesterolemie of hart- en vaatziekten, voordat met het dieet wordt gestart.

• Gebruik van cholesterolverlagende medicatie, SGLT2-remmers of andere cardiovasculaire medicijnen.

• Diabetes mellitus type 1 of type 2, voordat met het dieet wordt gestart.

• Bloedwaarden die na het starten van het dieet sterk veranderen, met name een duidelijke stijging van het LDL-cholesterol. Plan een controleafspraak of bloedonderzoek ongeveer 6 tot 12 weken na de start of na relevante aanpassingen.

• Nieuwe klachten zoals aanhoudende vermoeidheid, hartkloppingen of duizeligheid.

Bij mensen die SGLT2-remmers gebruiken: misselijkheid, braken, buikpijn of snelle ademhaling kunnen wijzen op (euglykemische) ketoacidose. Zoek bij deze klachten direct medische beoordeling.

Bij pijn op de borst, uitstralende pijn naar de arm of kaak, plotselinge spraakproblemen of eenzijdige verlamming dient direct 112 te worden gebeld, omdat dit tekenen kunnen zijn van een hartinfarct of beroerte. Voor spoedhulp buiten kantooruren die geen 112 vereist, is in Nederland de huisartsenpost de juiste plek.

Vermoedelijke bijwerkingen van geneesmiddelen of vaccins kunnen in Nederland worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb.^[11][12] Lareb is bedoeld voor meldingen over geneesmiddelen en vaccins, niet voor reacties op voeding of dieet. Bij klachten die mogelijk samenhangen met het dieet zelf, neemt u contact op met de eigen huisarts. Vermoedens van ernstige incidenten met voedingssupplementen of voedsel kunnen worden gemeld bij de NVWA (Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit).

Een ketogeen dieet is voor sommige mensen een zinvolle voedingsstrategie, maar het is geen vervanging voor medisch begeleide behandeling van hoog cholesterol. De beslissing om te starten, en hoe dat veilig te doen, is het best te nemen in overleg met de eigen huisarts of een geregistreerde diëtist.

Frequently Asked Questions