Leververvetting oorzaak: risico's en diagnose

Leververvetting oorzaak is een veelgestelde vraag, want de aandoening treft in Nederland steeds meer mensen zonder dat zij het weten. Leververvetting ontstaat wanneer meer dan vijf procent van de levercellen vet opslaat, vaak als gevolg van overgewicht, insulineresistentie, ongezonde voeding of overmatig alcoholgebruik. Omdat de lever in een vroeg stadium zelden klachten geeft, wordt de aandoening vaak pas ontdekt bij toeval. In dit artikel leest u welke oorzaken een rol spelen, wanneer leververvetting gevaarlijk wordt en hoe een arts de diagnose stelt.

Wat is leververvetting en hoe ontstaat het?

Leververvetting ontstaat wanneer triglyceriden zich ophopen in levercellen, meestal door overgewicht, insulineresistentie, alcoholgebruik of bepaalde geneesmiddelen. De meest voorkomende vorm heet MASLD en hangt samen met cardiometabole risicofactoren.

Leververvetting ontstaat wanneer meer dan vijf procent van de levercellen (hepatocyten) vetstapeling vertoont, of wanneer de levervetfractie op beeldvorming boven de vijf procent uitkomt.^[1][10] De lever speelt een centrale rol in de stofwisseling: zij verwerkt vetten, suikers en eiwitten uit de voeding en zet overtollige energie om in triglyceriden. Wanneer dit evenwicht verstoord raakt, slaan triglyceriden zich op in hepatocyten, wat leidt tot de aandoening die artsen steatose of leververvetting noemen.

Er zijn twee hoofdvormen. De eerste is alcoholische leververvetting (alcoholische steatose), veroorzaakt door overmatig alcoholgebruik. De tweede, en tegenwoordig meest voorkomende, vorm is niet-alcoholische leververvetting. Internationaal wordt hiervoor steeds vaker de term MASLD (Metabolic dysfunction-Associated Steatotic Liver Disease) gebruikt, ter vervanging van de oudere term NAFLD. MASLD wordt gedefinieerd als steatose in combinatie met ten minste één cardiometabole risicofactor (zoals overgewicht, insulineresistentie, diabetes type 2, hypertensie of dyslipidemie) en zonder significante alcoholinname. Bij MASLD produceert de lever onder invloed van insulineresistentie te veel vetzuren en is de afvoer via lipoproteïnen onvoldoende.

Belangrijke oorzaken op een rij:

• Overgewicht en obesitas: overtollig lichaamsvet, vooral buikvet, verhoogt de aanvoer van vrije vetzuren naar de lever

• Insulineresistentie en diabetes type 2: verstoorde glucosestofwisseling stimuleert vetopslag in de lever

• Hoge triglyceridenspiegels in het bloed

• Bepaalde geneesmiddelen, zoals corticosteroïden, tamoxifen, amiodaron, valproïnezuur, methotrexaat en sommige antiretrovirale middelen; het Farmacotherapeutisch Kompas biedt een uitgebreid overzicht^[2][3]

• Snelle gewichtsafname of langdurig vasten, waarbij grote hoeveelheden vetzuren vrijkomen

• Andere secundaire oorzaken, waaronder totale parenterale voeding, hypothyreoïdie, het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) en lipodystrofie

• Zeldzame erfelijke stofwisselingsziekten

In een vroeg stadium veroorzaakt leververvetting zelden klachten, wat de aandoening moeilijk herkenbaar maakt zonder gerichte diagnostiek.

Welke rol spelen voeding, alcohol en leefstijl?

Voeding rijk aan fructose en verzadigde vetten, alcoholgebruik en lichamelijke inactiviteit zijn de belangrijkste beïnvloedbare oorzaken van leververvetting. Leefstijlinterventie gericht op voeding en beweging is de hoeksteen van de behandeling.

Voeding, alcoholgebruik en lichamelijke activiteit zijn de drie belangrijkste beïnvloedbare factoren bij het ontstaan en het verergeren van leververvetting. Een voedingspatroon dat rijk is aan toegevoegde suikers, geraffineerde koolhydraten en verzadigde vetten verhoogt de aanvoer van substraten voor vetopslag in de lever. Fructose, dat in grote hoeveelheden voorkomt in frisdranken en bewerkte voedingsmiddelen, wordt vrijwel uitsluitend in de lever gemetaboliseerd en bevordert de aanmaak van triglyceriden (lipogenese) op een directe manier.^[1] Een mediterraan voedingspatroon wordt in internationale richtlijnen (EASL) als gunstig beschouwd bij MASLD.^[1][12]

Alcohol is een afzonderlijke en goed gedocumenteerde oorzaak. Ethanol wordt in de lever omgezet via processen die de vetverbranding remmen en tegelijkertijd de vetaanmaak stimuleren. Drempelwaarden voor alcoholgerelateerde leverschade variëren per individu en per richtlijn; de Gezondheidsraad adviseert bij voorkeur helemaal geen alcohol te drinken. Elk alcoholgebruik kan de lever belasten, en minderen of volledig stoppen is het meest effectieve advies. Bij voortgezet overmatig gebruik kan alcoholische steatose overgaan in alcoholische hepatitis of cirrose.

Lichamelijke inactiviteit draagt bij doordat spieren minder glucose opnemen, wat de insulineresistentie versterkt en de vetopslag in de lever indirect bevordert. Onderzoek laat zien dat regelmatige lichaamsbeweging, ook zonder gewichtsverlies, het levervetgehalte kan verminderen.^[11] Bij MASLD is een gewichtsreductie van circa zeven tot tien procent van het lichaamsgewicht geassocieerd met histologische verbetering van de lever, zoals beschreven in de EASL-richtlijn voor MASLD.^[1]

Andere leefstijlfactoren die een rol spelen:

• Slaaptekort en slaapapneu: geassocieerd met verstoorde hormoonbalans en insulineresistentie

• Chronische stress: geassocieerd met verhoogde cortisolspiegels en vetopslag in de buikstreek

• Roken: geassocieerd met een verhoogde kans op metabool syndroom

De NHG-standaard Obesitas en Thuisarts.nl benadrukken dat leefstijlinterventie, gericht op voeding en beweging, de hoeksteen vormt van de behandeling van niet-alcoholische leververvetting in Nederland.

Wanneer is leververvetting gevaarlijk voor je gezondheid?

Leververvetting wordt gevaarlijk wanneer zij overgaat in steatohepatitis, fibrose of cirrose, met risico op levercelcarcinoom en leverinsufficiëntie. Cardiovasculaire complicaties zijn bij MASLD zelfs een vaker voorkomende doodsoorzaak dan levercomplicaties.

Leververvetting is gevaarlijk wanneer zij overgaat in leverontsteking (steatohepatitis), fibrose of cirrose, stadia waarbij de leverfunctie blijvend kan worden aangetast. Eenvoudige steatose zonder ontsteking is bij veel mensen stabiel en omkeerbaar, maar bij een deel van de patiënten ontstaat niet-alcoholische steatohepatitis (NASH, ook wel MASH of MASH bij MASLD genoemd). Bij MASH is er naast vetopslag ook sprake van ontsteking en celschade, wat het risico op fibrose sterk vergroot.

Progressie naar fibrose en cirrose treedt op bij een minderheid van de mensen met MASLD, maar de gevolgen zijn ernstig:

• Levercirrose: verlittekening van het leverweefsel met verlies van functie

• Levercelcarcinoom (hepatocellulair carcinoom): kan ook zonder cirrose optreden bij langdurige MASH, hoewel dit minder frequent is dan bij cirrose^[13][14]

• Leverinsufficiëntie: in gevorderde stadia kan levertransplantatie noodzakelijk zijn

Naast leverschade verhoogt leververvetting het risico op hart- en vaatziekten, omdat de aandoening nauw samenhangt met het metabool syndroom. Cardiovasculaire complicaties zijn bij mensen met MASLD zelfs een vaker voorkomende doodsoorzaak dan levercomplicaties.^[1]

Wanneer contact opnemen met een arts:

• Aanhoudende vermoeidheid, geelzucht (gele verkleuring van huid of ogen), donkere urine of lichte ontlasting: neem contact op met de eigen huisarts voor beoordeling

• Opgezette buik door vochtophoping (ascites) of verwardheid die kan wijzen op leverencefalopathie: neem buiten kantooruren contact op met de huisartsenpost

• Levensbedreigende klachten zoals plotselinge hevige buikpijn, bloedbraken of zwarte teerachtige ontlasting: bel 112

Geelzucht alleen is zelden een reden om 112 te bellen; beoordeling via de huisarts of huisartsenpost is in Nederland doorgaans de juiste route.

Hoe wordt leververvetting vastgesteld door een arts?

Een arts stelt leververvetting vast via bloedonderzoek, echografie van de buik en zo nodig een Fibroscan of leverbiopsie. De FIB-4-index helpt bepalen wie doorverwezen wordt naar een internist of mdl-arts.

Leververvetting wordt vastgesteld via een combinatie van bloedonderzoek, beeldvorming en, in geselecteerde gevallen, een leverbiopsie. De huisarts begint doorgaans met een anamnese (gericht op voeding, alcoholgebruik, medicatie en familiaire belasting) en lichamelijk onderzoek, gevolgd door bloedonderzoek.

Bloedonderzoek omvat:

• Leverenzymen: ALAT en ASAT zijn vaak licht verhoogd bij steatohepatitis, maar kunnen normaal zijn bij eenvoudige steatose

• Gamma-GT: gevoelig voor alcoholgebruik en leverbelasting

• Nuchtere glucose, HbA1c en lipidenprofiel om het metabool syndroom in kaart te brengen

• Bilirubine en albumine als maat voor de leverfunctie

• Uitsluiten van andere oorzaken: HBV- en HCV-serologie, auto-immuunmarkers, ferritine en transferrinesaturatie (hemochromatose), TSH (hypothyreoïdie) en bij indicatie coeliakie-serologie

Echografie van de buik is de meest gebruikte beeldvormende techniek bij vermoeden van leververvetting in Nederland. Een vette lever geeft een karakteristiek helder (hyperechogeen) beeld.^[5] Echografie is niet-invasief en breed beschikbaar, maar heeft beperkingen bij het onderscheiden van de mate van fibrose.

Voor het beoordelen van fibrose worden aanvullende technieken ingezet:

• Fibroscan (transiënte elastografie): meet de stijfheid van het leverweefsel als maat voor fibrose, zonder prik^[15][1]

• MRI-PDFF (MRI proton density fat fraction): nauwkeurige kwantificering van het levervetgehalte; MR-elastografie kan daarnaast fibrose meten.^[16][17] Deze technieken zijn minder breed beschikbaar dan echografie

• Leverbiopsie: de gouden standaard voor het onderscheiden van steatose, steatohepatitis en fibrose, maar invasief en voorbehouden aan gevallen waarbij de diagnose of het stadium onduidelijk blijft

Niet-invasieve scoringssystemen zoals de FIB-4-index en de NAFLD Fibrosis Score helpen de huisarts in Nederland te bepalen wie voor verdere leverdiagnostiek bij een internist of mdl-arts (maag-darm-leverarts) in aanmerking komt.^[18][19] Bij aanwijzingen voor gevorderde fibrose of een onzekere diagnose verwijst de huisarts door naar de tweede lijn.

Als u bijwerkingen ervaart van geneesmiddelen die u gebruikt, kunt u deze melden bij Bijwerkingencentrum Lareb.

Veelgestelde vragen