Metabool syndroom: criteria, risico's en behandeling

Het metabool syndroom is een combinatie van stofwisselingsstoornissen die samen het risico op hart- en vaatziekten en diabetes type 2 sterk verhogen. Het gaat om ten minste drie van vijf afwijkingen: een grote buikomvang, verhoogde triglyceriden, verlaagd HDL-cholesterol, hoge bloeddruk en een verhoogde nuchtere bloedglucose. Omdat het syndroom zelf zelden klachten geeft, blijft het vaak lang onopgemerkt. In dit artikel leest u hoe de diagnose wordt gesteld, welke risico's erbij horen en welke behandelopties beschikbaar zijn in Nederland.

Wat is het metabool syndroom en hoe wordt het vastgesteld?

Het metabool syndroom wordt vastgesteld wanneer ten minste drie van vijf criteria aanwezig zijn: grote buikomvang, verhoogde triglyceriden, laag HDL-cholesterol, hoge bloeddruk en verhoogde nuchtere bloedglucose, beoordeeld via lichamelijk onderzoek en bloedonderzoek door de huisarts.

Het metabool syndroom is een combinatie van ten minste drie van de volgende vijf afwijkingen die tegelijk aanwezig zijn: een verhoogde buikomvang, een verhoogd triglyceridengehalte in het bloed, een verlaagd HDL-cholesterol, een verhoogde bloeddruk en een verhoogde nuchtere bloedglucose.^[1] Geen van deze afwijkingen is op zichzelf al een diagnose, maar samen verhogen ze het risico op hart- en vaatziekten en diabetes type 2 aanzienlijk. De term beschrijft een cluster van stofwisselingsstoornissen die vaak samengaan met insulineresistentie en overgewicht, met name buikvet.

In Nederland wordt de diagnose gesteld door de huisarts op basis van lichamelijk onderzoek en bloedonderzoek. De NHG-standaard Cardiovasculair risicomanagement beschrijft hoe de huisarts het totale cardiovasculaire risico beoordeelt, waarbij de afzonderlijke componenten van het metabool syndroom een rol spelen.

De meest gebruikte definitie is de geharmoniseerde definitie uit de Joint Interim Statement (Alberti et al., 2009), waarbij drie van de vijf criteria aanwezig moeten zijn. De International Diabetes Federation (IDF) hanteert een iets andere benadering waarbij centrale obesitas verplicht is plus ten minste twee andere criteria.^[1] Voor Europese volwassenen geldt in beide definities een buikomvang van meer dan 94 cm bij mannen en meer dan 80 cm bij vrouwen als verhoogd.^[1]

Het bloedonderzoek omvat doorgaans:

• Nuchtere bloedglucose: het criterium voor het metabool syndroom is een waarde van 5,6 mmol/L of hoger (conform ADA/IDF). Dit is een drempelwaarde specifiek voor het metabool syndroom en staat los van de NHG/WHO-drempels die worden gebruikt voor de diagnostiek van (pre)diabetes in Nederland, waarvoor andere grenzen gelden.

• Triglyceriden: verhoogd bij 1,7 mmol/L of hoger

• HDL-cholesterol: verlaagd bij minder dan 1,0 mmol/L bij mannen en minder dan 1,3 mmol/L bij vrouwen^[1]

De bloeddruk wordt gemeten in de praktijk, waarbij een waarde van 130/85 mmHg of hoger als een van de criteria voor het metabool syndroom geldt. Dit is een criterium voor het syndroom en is niet gelijk aan de diagnostische drempel voor hypertensie, waarvoor andere meetcondities en drempels gelden conform de NHG-standaard Cardiovasculair risicomanagement. Vroegtijdige herkenning is belangrijk omdat gerichte leefstijlinterventie de afzonderlijke componenten kan verbeteren.

Welke klachten en risico's horen bij het metabool syndroom?

Het metabool syndroom geeft vaak geen duidelijke klachten, maar verhoogt het risico op hart- en vaatziekten twee- tot driemaal en op diabetes type 2 circa vijfmaal; aspecifieke klachten zoals vermoeidheid, dorst en hoofdpijn kunnen voorkomen.

Het metabool syndroom veroorzaakt zelf vaak geen duidelijke klachten, waardoor mensen er soms jarenlang mee rondlopen zonder het te weten. Toch zijn de gezondheidsrisico's op de lange termijn aanzienlijk: uit internationale overzichtsstudies en de achtergronden bij de IDF-definitie blijkt dat mensen met het metabool syndroom een twee- tot driemaal verhoogd risico hebben op hart- en vaatziekten en een vijfmaal verhoogd risico op het ontwikkelen van diabetes type 2 in vergelijking met mensen zonder dit syndroom.^[1] De exacte risicotoename varieert per populatie en gebruikte definitie; de NHG-standaard Cardiovasculair risicomanagement beschrijft hoe het totale cardiovasculaire risico in Nederland wordt geschat met het SCORE2-model.

Sommige mensen ervaren aspecifieke klachten die kunnen samenhangen met de onderliggende stofwisselingsstoornissen, zoals:

• Vermoeidheid, mede door schommelende bloedsuikerwaarden

• Verhoogde dorst of frequent urineren, als teken van een verstoorde glucoseregulatie

• Hoofdpijn of duizeligheid, soms gerelateerd aan een verhoogde bloeddruk

Bij aanhoudende klachten zoals overmatige dorst, frequent urineren of een langdurig hoge bloeddruk is het verstandig contact op te nemen met de eigen huisarts.

De verhoogde bloeddruk en het ongunstige vetprofiel beschadigen op den duur de bloedvaten, wat het risico op een hartinfarct of beroerte vergroot. Niet-alcoholische leververvetting (NAFLD, tegenwoordig ook wel MASLD genoemd) komt eveneens vaker voor bij mensen met het metabool syndroom, evenals slaapapneu en polycysteus ovariumsyndroom (PCOS) bij vrouwen.^[17][18]

Het risico neemt toe naarmate meer componenten aanwezig zijn en naarmate de afwijkingen ernstiger zijn. Leeftijd, erfelijke aanleg en etniciteit spelen ook een rol. Mensen met een Zuid-Aziatische of Oost-Aziatische achtergrond ontwikkelen stofwisselingsstoornissen soms al bij een lagere buikomvang; de IDF hanteert voor deze groepen lagere drempelwaarden, bijvoorbeeld 90 cm voor mannen en 80 cm voor vrouwen van Aziatische afkomst.^[1] De huisarts kan het totale cardiovasculaire risico berekenen met behulp van het SCORE2-model, zoals beschreven in de NHG-standaard Cardiovasculair risicomanagement, om te bepalen hoe urgent aanvullende behandeling is.

Hoe wordt het metabool syndroom behandeld in Nederland?

De behandeling richt zich in de eerste plaats op leefstijlverandering: gewichtsreductie, meer bewegen en gezonde voeding kunnen alle vijf componenten verbeteren; de huisarts kan doorverwijzen naar een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI).

De behandeling van het metabool syndroom in Nederland is in de eerste plaats gericht op leefstijlverandering, omdat aanpassingen in voeding, beweging en gewicht alle vijf componenten tegelijk kunnen verbeteren. De NHG-standaard Obesitas en de NHG-standaard Cardiovasculair risicomanagement beschrijven hoe de huisarts samen met de patiënt een behandelplan opstelt, waarbij de nadruk ligt op duurzame gedragsverandering in plaats van kortetermijnresultaten.

De belangrijkste leefstijladviezen zijn:

• Gewichtsreductie: zelfs een gewichtsverlies van 5 tot 10 procent van het lichaamsgewicht kan de bloeddruk, het vetprofiel en de bloedglucose merkbaar verbeteren

• Meer bewegen: de richtlijn adviseert ten minste 150 minuten matig intensieve lichaamsbeweging per week, zoals stevig wandelen of fietsen^[8]

• Gezonde voeding: een voedingspatroon met veel groenten, fruit, volkoren producten, peulvruchten en onverzadigde vetten, en minder bewerkte producten, suiker en verzadigd vet

• Stoppen met roken: roken versterkt het cardiovasculaire risico bij het metabool syndroom aanzienlijk

• Matig alcoholgebruik: overmatig alcoholgebruik verhoogt de triglyceriden en de bloeddruk

In Nederland kunnen mensen met overgewicht en een verhoogd gezondheidsrisico worden doorverwezen naar een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI), een programma van minimaal twee jaar dat wordt begeleid door een leefstijlcoach, diëtist en fysiotherapeut. De GLI is in Nederland bedoeld voor volwassenen met een BMI van 25 kg/m2 of hoger in combinatie met gewichtsgerelateerde comorbiditeit, of met een BMI van 30 kg/m2 of hoger; de exacte toelatingscriteria en vergoedingsvoorwaarden vanuit de basisverzekering zijn vastgelegd door het Zorginstituut Nederland en kunnen worden nagelezen op de website van het Zorginstituut.^[9][10] De huisarts beoordeelt of iemand in aanmerking komt en kan de verwijzing regelen. Thuisarts.nl biedt toegankelijke informatie over leefstijlverandering die patiënten kunnen raadplegen ter voorbereiding op een consult.

Wanneer komen medicijnen in beeld bij het metabool syndroom?

Medicijnen worden ingezet wanneer leefstijlverandering onvoldoende effect heeft of het cardiovasculaire risico hoog is; de afzonderlijke componenten worden behandeld met antihypertensiva, statines of glucoseverlagende middelen op indicatie van de behandelend arts.

Medicijnen komen bij het metabool syndroom in beeld wanneer leefstijlverandering onvoldoende effect heeft op de afzonderlijke componenten, of wanneer het cardiovasculaire risico zo hoog is dat wachten op leefstijlresultaten niet verantwoord is. Er bestaat geen enkel geneesmiddel dat het metabool syndroom als geheel behandelt; in plaats daarvan worden de afzonderlijke risicofactoren elk met een passend middel aangepakt, conform de richtlijnen van het Farmacotherapeutisch Kompas en de NHG-standaarden.

De meest gebruikte geneesmiddelen per component zijn:

• Verhoogde bloeddruk: antihypertensiva zoals ACE-remmers, angiotensine-II-receptorblokkers of calciumantagonisten. Veelvoorkomende bijwerkingen verschillen per klasse en zijn beschreven in het Farmacotherapeutisch Kompas.

• Ongunstig vetprofiel: statines bij een verhoogd LDL-cholesterol en cardiovasculair risico. Fibraten worden soms overwogen bij sterk verhoogde triglyceriden (doorgaans boven 10 mmol/L) ter preventie van pancreatitis; de inzet hiervan vindt plaats op individuele indicatie.^[4][5]

• Verhoogde bloedglucose of diabetes type 2: metformine is conform de NHG-standaard Diabetes mellitus type 2 doorgaans de eerste keuze bij diabetes type 2; bij onvoldoende effect kunnen andere middelen worden toegevoegd.

Bij mensen met diabetes type 2 kunnen GLP-1-receptoragonisten of SGLT2-remmers worden overwogen, afhankelijk van de specifieke indicatie per middel zoals vastgelegd in de door de Europese Commissie goedgekeurde productinformatie op basis van een EMA-beoordeling. De toegelaten indicaties verschillen per middel: sommige GLP-1-receptoragonisten zijn ook goedgekeurd voor gewichtsbeheersing bij obesitas zonder diabetes, en bepaalde SGLT2-remmers hebben een indicatie bij hartfalen of chronische nierziekte, al dan niet in combinatie met diabetes. De behandelend arts beoordeelt welk middel passend is op basis van de individuele situatie en de geldende SmPC.

Bij deze middelen horen ook risico's die in de afweging meewegen. GLP-1-receptoragonisten geven vaak gastro-intestinale bijwerkingen zoals misselijkheid, braken en diarree, met name bij de start van de behandeling.^[2][12] SGLT2-remmers verhogen het risico op genitale schimmelinfecties en urineweginfecties; in zeldzame gevallen kan diabetische ketoacidose optreden, ook bij relatief lage bloedglucosewaarden.^[3][14] De productinformatie per middel, raadpleegbaar via de CBG-MEB geneesmiddeleninformatiebank, bevat een volledig overzicht van bijwerkingen en waarschuwingen.

De inzet van geneesmiddelen vindt in Nederland plaats op indicatie en na beoordeling door de behandelend arts. Vergoeding vanuit de basisverzekering is indicatie- en middelafhankelijk; voor gewichtsbeheersing zonder diabetes geldt in Nederland doorgaans geen vergoeding vanuit de basisverzekering, tenzij het Zorginstituut Nederland daar specifieke voorwaarden voor heeft vastgesteld. De actuele vergoedingsstatus is te raadplegen via het Zorginstituut Nederland.

Bijwerkingen van geneesmiddelen die bij het metabool syndroom worden ingezet, kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb. Bij plotselinge klachten zoals pijn op de borst, ernstige kortademigheid of uitvalsverschijnselen belt u 112. Voor dringende vragen buiten kantooruren is de huisartsenpost bereikbaar.

Frequently Asked Questions