Orlistat 120 mg: werking, dosering en bijwerkingen

Orlistat 120 mg is een receptplichtig geneesmiddel dat wordt ingezet bij de behandeling van overgewicht en obesitas bij volwassenen. Het remt de opname van vet uit voeding door lipase-enzymen in de darm te blokkeren, waardoor ongeveer een derde van het ingenomen vet onverteerd wordt uitgescheiden. In Nederland is orlistat 120 mg geregistreerd onder de merknaam Xenical en wordt het altijd gecombineerd met een caloriebeperkt dieet en meer beweging. In dit artikel leest u hoe het middel werkt, hoe u het correct gebruikt, welke bijwerkingen mogelijk zijn en wanneer gebruik is gecontra-indiceerd.

Wat doet orlistat 120 mg en voor wie is het bedoeld?

Orlistat 120 mg remt lipase-enzymen in de darm zodat circa een derde van het ingenomen vet onverteerd wordt uitgescheiden. Het is bedoeld voor volwassenen met een BMI van 30 kg/m² of hoger, altijd in combinatie met dieet en beweging.

Orlistat 120 mg remt de opname van vet uit voeding door het enzym lipasen in de darm te blokkeren, waardoor ongeveer een derde van het ingenomen vet onverteerd wordt uitgescheiden.^[1][6] Het werkzame bestanddeel bindt zich aan de lipase-enzymen in de maag en dunne darm, zodat triglyceriden niet worden afgebroken tot absorbeerbare vetzuren en monoglyceriden. Het niet-opgenomen vet verlaat het lichaam via de ontlasting.

In Nederland is orlistat 120 mg (merknaam Xenical) een receptplichtig geneesmiddel dat door de Europese Commissie centraal is toegelaten op basis van een positief advies van het EMA.^[2] De volledige productinformatie is raadpleegbaar via de CBG-MEB Geneesmiddeleninformatiebank en de EMA EPAR voor Xenical. Volgens de SmPC is het middel bedoeld voor volwassenen met overgewicht in combinatie met een licht caloriebeperkt dieet, bij een body-mass-index (BMI) van 30 kg/m² of hoger, of een BMI van 28 kg/m² of hoger wanneer er sprake is van gewichtsgerelateerde risicofactoren zoals diabetes type 2 of hypertensie.^[1][5]

Orlistat 120 mg wordt altijd ingezet als aanvulling op een veranderd eetpatroon en meer beweging, nooit als vervanging daarvan. De behandeling is alleen zinvol wanneer de patiënt bereid is duurzame leefstijlveranderingen door te voeren. Gebruik bij kinderen en adolescenten jonger dan 18 jaar wordt niet aanbevolen, omdat de SmPC het middel uitsluitend voor volwassenen heeft geregistreerd. Voor volwassenen geldt dat de arts de behandeling na 12 weken evalueert: als het gewicht met minder dan 5% is gedaald, wordt de behandeling in de regel gestopt (conform SmPC). Het Farmacotherapeutisch Kompas en de NHG-Standaard Obesitas beschrijven orlistat als een van de medicamenteuze opties binnen een bredere behandelstrategie in Nederland.

Hoe gebruik je orlistat 120 mg op de juiste manier?

Neem één capsule van 120 mg drie keer per dag in tijdens of tot één uur na elke vetbevattende hoofdmaaltijd. Wordt een maaltijd overgeslagen of bevat deze geen vet, dan hoeft de capsule niet te worden ingenomen.

De aanbevolen dosering van orlistat 120 mg is één capsule van 120 mg, drie keer per dag, ingenomen bij elke hoofdmaaltijd die vet bevat.^[1][5] De capsule wordt ingenomen tijdens de maaltijd of tot één uur na de maaltijd. Wordt een maaltijd overgeslagen of bevat de maaltijd geen vet, dan hoeft de capsule niet te worden ingenomen.

Het is belangrijk dat de dagelijkse vetinname gelijkmatig over de drie maaltijden wordt verdeeld. Volgens de SmPC wordt aanbevolen dat de totale vetinname niet meer dan 30% van de totale calorie-inname bedraagt.^[1] Een te vetrijke maaltijd vergroot de kans op maagdarmklachten aanzienlijk. De SmPC noemt geen vaste grens in grammen per maaltijd; de 30%-richtlijn is leidend en de precieze hoeveelheid vet per maaltijd hangt af van de totale dagelijkse energie-inname.

Omdat orlistat de opname van vetoplosbare vitaminen (A, D, E en K) vermindert, wordt aanbevolen dagelijks een multivitaminepreparaat te nemen dat deze vitaminen bevat. Neem dit supplement op een ander tijdstip dan orlistat in, bij voorkeur voor het slapengaan, zodat de opname zo min mogelijk wordt beïnvloed. Raadpleeg hiervoor uw eigen huisarts of apotheker.

De behandelduur bedraagt maximaal twee jaar, conform het Farmacotherapeutisch Kompas en de SmPC, die aangeeft dat er beperkte gegevens beschikbaar zijn over gebruik langer dan twee jaar.^[1][5] De behandelend arts beoordeelt regelmatig of voortzetting zinvol is. Sla nooit een extra dosis in om een gemiste dosis te compenseren. Bewaar de capsules droog, niet boven 25°C en buiten het bereik van kinderen, conform de SmPC.

Welke bijwerkingen kun je verwachten bij orlistat 120?

De meest voorkomende bijwerkingen zijn maagdarmklachten zoals vette ontlasting, verhoogde aandrang en fecale incontinentie, die optreden bij meer dan 1 op de 10 gebruikers en samenhangen met de vetinname.

De meest voorkomende bijwerkingen van orlistat 120 mg zijn maagdarmklachten die direct samenhangen met het werkingsmechanisme: omdat vet niet wordt opgenomen, kan het in de darm voor klachten zorgen. Volgens de SmPC treden deze effecten bij meer dan 1 op de 10 gebruikers op, vooral in de beginfase van de behandeling of na een vetrijke maaltijd.

Veelvoorkomende maagdarmklachten zijn:

• Vette of olieachtige ontlasting (steatorrhoea)

• Verhoogde aandrang om naar het toilet te gaan

• Ongewild verlies van ontlasting (fecale incontinentie)

• Winderigheid met of zonder vettig verlies

• Buikpijn of krampen

• Zachte of vloeibare ontlasting

Deze klachten hangen samen met de vetinname via de voeding en nemen doorgaans af wanneer de vetinname wordt beperkt. Ze zijn geen reden om de behandeling zonder overleg met een arts te stoppen.

Minder frequent, maar klinisch relevant, zijn meldingen van leverproblemen (waaronder ernstige leverbeschadiging), nierstenen op basis van oxalaat (oxalaatnefropathie, in zeldzame gevallen gepaard gaand met acute nierinsufficiëntie), en zeldzame gevallen van pancreatitis of rectale bloedingen. Patiënten met een voorgeschiedenis van nierstenen dienen dit te bespreken met hun arts. Bij gebruik van bloedglucoseverlagende medicatie bij diabetes type 2 kan gewichtsverlies leiden tot hypoglykemie; de dosering van antidiabetica kan aanpassing vereisen.

Bijwerkingen kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb via lareb.nl.

Bij ernstige buikpijn, geelzucht, donkere urine of bleke ontlasting dient u zo snel mogelijk contact op te nemen met uw eigen huisarts. Bij acute, hevige klachten buiten kantooruren belt u de huisartsenpost. Bel 112 bij een levensbedreigende situatie.

Zijn er middelen of voedingsstoffen die orlistat beïnvloeden?

De meest kritieke interactie is met ciclosporine, waarvan de bloedspiegels sterk dalen; gelijktijdig gebruik is gecontra-indiceerd. Ook vitamine K-antagonisten, levothyroxine en anti-epileptica vereisen extra monitoring.

Orlistat 120 mg heeft klinisch relevante wisselwerkingen met verschillende geneesmiddelen en voedingsstoffen, waarvan sommige ernstige gevolgen kunnen hebben. De meest kritieke interactie betreft ciclosporine: orlistat verlaagt de bloedspiegels van dit immunosuppressivum aanzienlijk, waardoor het risico op afstoting bij transplantatiepatiënten toeneemt. Gelijktijdig gebruik is daarom gecontra-indiceerd.

Daarnaast zijn de volgende wisselwerkingen van belang:

• Vitamine K-antagonisten (zoals acenocoumarol en fenprocoumon): orlistat kan de opname van vitamine K verminderen, waardoor de antistollingswerking toeneemt. De INR dient nauwlettend te worden gecontroleerd bij patiënten die bloedverdunners gebruiken.

• Schildklierhormoon (levothyroxine): orlistat kan de opname verminderen. Neem beide middelen op verschillende tijdstippen in, met een interval van ten minste vier uur, en laat de schildklierfunctie controleren.

• Anti-epileptica (zoals valproïnezuur en lamotrigine): er zijn meldingen van verminderde werkzaamheid; overleg met de behandelend arts is noodzakelijk.

• Amiodaron: de plasmaspiegel kan dalen; klinische controle en zo nodig dosisaanpassing zijn aangewezen, conform de SmPC.

• Acarbose: gelijktijdig gebruik wordt niet aanbevolen wegens onvoldoende gegevens over de combinatie (SmPC).^[1][5]

• Antidiabetica: gewichtsverlies door orlistat kan leiden tot verbeterde bloedglucoseregulatie en daarmee tot een verhoogd risico op hypoglykemie bij gelijktijdig gebruik van bloedglucoseverlagende middelen. Monitoring van de bloedglucose (in mmol/L) en eventuele dosisaanpassing zijn aangewezen.

• Vetoplosbare vitaminen (A, D, E en K): de opname van al deze vitaminen wordt verminderd door orlistat. Dagelijkse suppletie met een multivitamine, bij voorkeur voor het slapengaan op een ander tijdstip dan orlistat, wordt aanbevolen.

Orlistat heeft geen invloed op de opname van wateroplosbare vitaminen. Informeer altijd uw apotheker en arts over alle geneesmiddelen, voedingssupplementen en zelfzorgmiddelen die u gebruikt, zodat wisselwerkingen tijdig kunnen worden gesignaleerd.

Wanneer mag je orlistat 120 mg niet gebruiken?

Orlistat 120 mg is gecontra-indiceerd bij chronisch malabsorptiesyndroom, cholestase, overgevoeligheid voor het middel, gelijktijdig gebruik van ciclosporine, en tijdens zwangerschap en borstvoeding.

Orlistat 120 mg is gecontra-indiceerd bij een aantal specifieke aandoeningen en situaties die in de SmPC (sectie 4.3) zijn vastgelegd. Gebruik is niet toegestaan bij:

• Chronisch malabsorptiesyndroom: aandoeningen waarbij de darm al verminderd voedingsstoffen opneemt.

• Cholestase: galwegaandoeningen waarbij de galafvoer is geblokkeerd.

• Overgevoeligheid voor orlistat of een van de hulpstoffen.

• Gelijktijdig gebruik van ciclosporine (zie ook de sectie over wisselwerkingen).

Zwangerschap en borstvoeding: de SmPC (sectie 4.6) vermeldt dat orlistat 120 mg niet mag worden gebruikt tijdens de zwangerschap en dat borstvoeding wordt afgeraden tijdens gebruik, omdat de veiligheid in deze situaties niet is vastgesteld.

Bij gebruik van orale anticonceptiva in combinatie met orlistat kan ernstige diarree de betrouwbaarheid van de anticonceptie verminderen. In dat geval adviseert de SmPC aanvullende anticonceptiemaatregelen te overwegen. Bespreek dit met uw arts of apotheker.

Voorzichtigheid is geboden bij patiënten met een voorgeschiedenis van nierstenen op basis van oxalaat, bij patiënten met diabetes type 2 (de bloedglucoseregulatie in mmol/L kan veranderen door gewichtsverlies en aanpassing van de voeding, met risico op hypoglykemie bij gebruik van antidiabetica), en bij patiënten die antistollingsmiddelen gebruiken.

Orlistat 120 mg is uitsluitend op recept verkrijgbaar in Nederland. Een lager gedoseerde variant (60 mg, merknaam Alli) is in Nederland als zelfzorgmiddel beschikbaar; de status hiervan is te verifiëren via de CBG-MEB Geneesmiddeleninformatiebank. Bespreek altijd met uw eigen huisarts of orlistat 120 mg voor u geschikt is, rekening houdend met uw volledige medische voorgeschiedenis en alle geneesmiddelen die u gebruikt.

Frequently Asked Questions