BMI berekenen met spiermassa: wat je moet weten

BMI berekenen met spiermassa kan een vertekend beeld geven: mensen met veel spiermassa krijgen soms ten onrechte het label 'overgewicht', terwijl hun vetpercentage laag is. De BMI-formule houdt namelijk geen rekening met het verschil tussen spier- en vetweefsel. In dit artikel leest u waarom de BMI bij gespierde mensen tekortschiet, hoe de berekening werkt, welke alternatieven er zijn en wat Nederlandse richtlijnen zoals de NHG-standaard Obesitas hierover zeggen.

Waarom klopt de BMI-berekening niet altijd bij veel spiermassa?

De BMI houdt alleen rekening met gewicht en lengte, niet met het verschil tussen spier- en vetweefsel, waardoor gespierde mensen ten onrechte als 'overgewicht' worden geclassificeerd.

De BMI-berekening kan bij mensen met veel spiermassa een te hoog getal opleveren, waardoor zij ten onrechte in de categorie 'overgewicht' of zelfs 'obesitas' vallen. Spierweefsel is namelijk zwaarder dan vetweefsel: een kilogram spier neemt minder ruimte in dan een kilogram vet, maar weegt evenveel. Omdat de BMI-formule alleen rekening houdt met gewicht en lengte, maakt de berekening geen onderscheid tussen die twee weefseltypes.

Dit betekent dat een goed getrainde sporter of iemand die regelmatig aan krachttraining doet, een BMI van 27 of hoger kan hebben, terwijl het percentage lichaamsvet laag is. Of de gezondheidsrisico's die normaal aan overgewicht worden gekoppeld ook daadwerkelijk lager of niet verhoogd zijn, hangt af van de vetverdeling en overige risicofactoren en kan niet op basis van de BMI alleen worden vastgesteld. Omgekeerd kan iemand met weinig spiermassa maar relatief veel buikvet een BMI binnen het 'normale' bereik hebben, terwijl het cardiometabool risico toch verhoogd is.

De NHG-standaard Obesitas en thuisarts.nl benadrukken daarom dat de BMI in de huisartsenpraktijk in Nederland altijd in combinatie met de middelomtrek en klinische context wordt beoordeeld.^[1][2] De BMI blijft een nuttig screeningsinstrument op populatieniveau, juist omdat de berekening eenvoudig en reproduceerbaar is, maar is geen diagnose op zichzelf.

Hoe wordt BMI berekend en wat meet het eigenlijk?

BMI wordt berekend als gewicht in kg gedeeld door lengte in m², en meet de gewicht-lengteverhouding, niet de lichaamssamenstelling of vetverdeling.

De BMI wordt berekend door het lichaamsgewicht in kilogram te delen door het kwadraat van de lichaamslengte in meters: BMI = gewicht (kg) gedeeld door lengte² (m²). Een volwassene van 80 kg en 1,75 m heeft dus een BMI van 80 gedeeld door 3,0625, wat neerkomt op ongeveer 26,1. Volgens de indeling van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) valt dit net boven het 'gezonde' bereik van 18,5 tot 25,0.

Deze afkappunten gelden voor volwassenen. Voor kinderen, zwangeren en sommige ouderen gelden andere referentiewaarden en is een andere interpretatie nodig. Raadpleeg hiervoor een zorgverlener of zie de informatie op thuisarts.nl.

De BMI is in de negentiende eeuw ontwikkeld door de Belgische wiskundige Adolphe Quetelet als statistische maatstaf voor populaties, niet als diagnostisch instrument voor individuen.^[12] Het getal geeft een indicatie van de verhouding tussen gewicht en lengte, maar zegt niets over waar het gewicht vandaan komt: vet, spier, bot of vocht. Ook houdt de formule geen rekening met leeftijd, geslacht, etniciteit of vetdistributie.

In de Nederlandse praktijk gebruiken huisartsen en andere zorgverleners de BMI als eerste oriëntatie, in combinatie met andere gegevens zoals de middelomtrek. De NHG-standaard Obesitas beschrijft de BMI als een praktisch hulpmiddel bij de beoordeling van overgewicht, maar benadrukt dat klinische context altijd meespeelt. De BMI meet dus feitelijk de gewicht-lengteverhouding, en niet de lichaamssamenstelling.

Welke alternatieven zijn er voor BMI als je gespierd bent?

De middelomtrek is de voorkeursmaat naast BMI in de Nederlandse huisartsenpraktijk; DEXA-scan en BIA meten vet- en spiermassa nauwkeuriger maar worden niet routinematig gebruikt.

Voor mensen met veel spiermassa zijn er verschillende aanvullende of alternatieve methoden om de lichaamssamenstelling beter in kaart te brengen. De meest gebruikte zijn:

• Middelomtrek: de voorkeursmaat naast BMI in de Nederlandse huisartsenpraktijk, volgens de NHG-standaard Obesitas. De middelomtrek wordt gemeten op het midden tussen de onderste ribbenboog en de bekkenkam, rondom de romp. Volgens de NHG-standaard Obesitas is een middelomtrek van meer dan 102 cm bij mannen en meer dan 88 cm bij vrouwen een aanwijzing voor verhoogd cardiometabool risico. Sommige richtlijnen hanteren een tweedeling in 'verhoogd' en 'sterk verhoogd' risico, en voor mensen van Aziatische, Afrikaanse of andere niet-Europese afkomst kunnen lagere afkappunten gelden.^[1][4] Thuisarts.nl biedt een meetinstructie voor de middelomtrek.

• Taille-heupratio: de verhouding tussen de middelomtrek en de heupomtrek geeft informatie over de vetverdeling. Deze maat wordt minder vaak gebruikt in de Nederlandse huisartsenpraktijk dan de middelomtrek en heeft een aanvullende rol.

• Bioelektrische impedantieanalyse (BIA): een apparaat dat een zwakke elektrische stroom door het lichaam stuurt om vet- en spiermassa te schatten. De nauwkeurigheid varieert per apparaat en omstandigheid. Klinische BIA-apparatuur is betrouwbaarder dan consumentenweegschalen met BIA-functie.^[16][19]

• DEXA-scan (dual-energy X-ray absorptiometry): geldt als een van de nauwkeurigste methoden om vetmassa, spiermassa en botdichtheid afzonderlijk te meten.^[17][18] In Nederland wordt deze scan vooral ingezet in onderzoeks- of klinische settings bij een specifieke medische vraagstelling, niet als routinemeting.

• Huidplooidikte-meting: een getrainde professional meet met een huidplooimeetapparaat de dikte van vetlagen op vaste lichaamsplaatsen.

Geen van deze methoden is perfect, en ze zijn het meest informatief wanneer ze in combinatie worden gebruikt. Een huisarts of diëtist kan adviseren welke meting in een specifieke situatie zinvol is.

BMI en lichaamssamenstelling: wat zeggen richtlijnen in Nederland?

De NHG-standaard Obesitas adviseert BMI in combinatie met middelomtrek te gebruiken, en erkent dat klinische beoordeling altijd noodzakelijk is bij afwijkende lichaamssamenstelling.

De NHG-standaard Obesitas stelt dat de BMI in combinatie met de middelomtrek de voorkeursmethode is voor het vaststellen van overgewicht en obesitas in de huisartsenpraktijk in Nederland. Een BMI van 25,0 tot 29,9 wordt aangeduid als overgewicht, een BMI van 30 of hoger als obesitas. De richtlijn erkent echter dat de BMI beperkingen heeft en dat klinische beoordeling altijd noodzakelijk is.

Bij mensen met een sterk afwijkende lichaamssamenstelling, zoals topsporters of ouderen met sarcopenie (verlies van spiermassa), kan de BMI een misleidend beeld geven.^[20] In die gevallen is aanvullend onderzoek naar de lichaamssamenstelling aangewezen.

Bij de behandeling van overgewicht en obesitas in Nederland is de Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI) de eerste behandeloptie. De GLI combineert begeleiding op het gebied van voeding, beweging en gedrag en wordt onder voorwaarden vergoed vanuit de basisverzekering. Informatie hierover is te vinden via thuisarts.nl en Zorginstituut Nederland.

Zorginstituut Nederland hanteert de BMI onder andere als drempelwaarde bij de beoordeling van vergoedingen voor behandelingen gerelateerd aan obesitas. Gewichtsbeheersingsmedicatie wordt in Nederland in de meeste gevallen niet vergoed vanuit de basisverzekering; vergoedingsvoorwaarden kunnen per middel verschillen en wijzigen.^[8][9] Raadpleeg altijd uw zorgverzekeraar of huisarts voor actuele informatie, of zie de standpunten van Zorginstituut Nederland.

De richtlijnen benadrukken een holistische benadering: gewicht, vetdistributie, leefstijl, comorbiditeiten en persoonlijke omstandigheden wegen allemaal mee bij de beoordeling van gezondheidsrisico's.

Wanneer is het zinvol om je spiermassa apart te laten meten?

Aparte meting van spiermassa is zinvol bij intensieve sporters, ouderen met mogelijk sarcopenie, mensen die afvallen en mensen met een chronische ziekte waarbij lichaamssamenstelling het behandelplan beïnvloedt.

Het apart laten meten van spiermassa is zinvol wanneer de BMI een vertekend beeld geeft en er twijfel bestaat over de werkelijke lichaamssamenstelling. Dit speelt met name in de volgende situaties:

• Intensieve sporters en krachtsporters bij wie een hoge BMI mogelijk volledig verklaard wordt door spiermassa in plaats van vet.

• Ouderen bij wie gewichtsverlies gepaard kan gaan met verlies van spiermassa (sarcopenie), terwijl de BMI normaal lijkt.

• Mensen die afvallen en willen weten of het gewichtsverlies afkomstig is van vet, spier of vocht.

• Mensen met een chronische ziekte zoals diabetes type 2 of hart- en vaatziekten, waarbij de lichaamssamenstelling relevant is voor het behandelplan.

Een meting van de spiermassa wordt in Nederland doorgaans uitgevoerd door een diëtist, fysiotherapeut of sportarts, afhankelijk van de klinische vraag. Diëtisten en fysiotherapeuten zijn in Nederland direct toegankelijk, zonder verwijzing van de huisarts.^[11] Of de kosten vergoed worden, hangt af van de polisvoorwaarden van uw zorgverzekeraar. Een sportarts is vaak bereikbaar via een verwijzing of via de aanvullende verzekering; informeer bij uw verzekeraar naar de voorwaarden.

Bij onverwacht gewichtsverlies van 5% of meer van het lichaamsgewicht in 6 tot 12 maanden zonder duidelijke oorzaak, aanhoudende vermoeidheid of andere klachten die mogelijk wijzen op verlies van spiermassa, is het verstandig contact op te nemen met de eigen huisarts.^[13][14] Thuisarts.nl biedt informatie over wanneer onbedoeld afvallen reden is om een arts te raadplegen. Bijwerkingen van geneesmiddelen kunnen de lichaamssamenstelling beïnvloeden; vermoedens van bijwerkingen van geneesmiddelen kunnen in Nederland worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb.

Frequently Asked Questions