Orlistat werking: vetopname, gebruik en bijwerkingen

Orlistat werking: dit geneesmiddel remt de vetopname in de darm door het enzym lipase te blokkeren, waardoor een deel van het ingenomen vet onverteerd het lichaam verlaat. Orlistat is beschikbaar als 120 mg-capsule op recept (Xenical) en als 60 mg-capsule zonder recept (Alli). Het middel werkt uitsluitend lokaal in het maag-darmkanaal en heeft geen effect op de eetlust of het centrale zenuwstelsel. In dit artikel leest u hoe orlistat werkt, voor wie het geschikt is, welke bijwerkingen u kunt verwachten en wanneer u een arts moet raadplegen.

Hoe werkt orlistat in je lichaam?

Orlistat remt darmlipasen waardoor circa 30 procent (120 mg) of 25 procent (60 mg) van het ingenomen vet onverteerd via de ontlasting wordt uitgescheiden. Het middel werkt lokaal en heeft geen effect op eetlust of het centrale zenuwstelsel.

Orlistat vermindert de opname van vet uit voeding door de enzymen lipasen in de darm te remmen, waardoor een deel van het ingenomen vet onverteerd het lichaam verlaat via de ontlasting. Lipasen zijn enzymen die normaal gesproken vetten afbreken tot kleinere moleculen die door de darmwand kunnen worden opgenomen. Door deze enzymen te blokkeren, passeert een deel van het vet de dunne darm zonder te worden opgenomen en wordt het uitgescheiden.

De mate van vetabsorptieremming verschilt per dosering. Bij de 120 mg-capsule (Xenical) wordt circa 30% van het ingenomen vet niet opgenomen; bij de 60 mg-capsule (Alli) ligt dit rond 25%.^[2][3] Orlistat werkt uitsluitend lokaal in het maag-darmkanaal en komt nauwelijks in de bloedbaan terecht.^[1][4] De werking is direct gekoppeld aan de hoeveelheid vet in de maaltijd: hoe meer vet er wordt gegeten, hoe meer vet er onverteerd wordt uitgescheiden.

Volgens het Farmacotherapeutisch Kompas is orlistat in Nederland beschikbaar als 120 mg-capsule op recept (Xenical) en als 60 mg-capsule zonder recept (Alli). De 120 mg-capsule wordt driemaal daags ingenomen bij de maaltijden. Het middel heeft geen invloed op de eetlust of het verzadigingsgevoel en werkt niet via het centrale zenuwstelsel. De gewichtsreductie die met orlistat wordt bereikt, is het gevolg van de verminderde calorie-inname door het verlies van vet via de ontlasting, in combinatie met een aangepast dieet.

Voor wie is orlistat geschikt en wanneer niet?

Orlistat is geschikt voor volwassenen met een BMI van 28 kg/m² of hoger, altijd in combinatie met een caloriearm dieet. Het is gecontra-indiceerd bij zwangerschap, cholestase en chronisch malabsorptiesyndroom.

Orlistat is geschikt voor volwassenen met overgewicht of obesitas. In Nederland is de 120 mg-dosering (Xenical) geregistreerd voor personen met een body-mass-index (BMI) van 30 kg/m² of hoger, of een BMI van 28 kg/m² of hoger in combinatie met gewichtsgerelateerde risicofactoren zoals diabetes type 2 of hypertensie. De 60 mg-dosering (Alli) is in Nederland uitsluitend bedoeld voor volwassenen met een BMI van 28 kg/m² of hoger.^[2][3] Het middel wordt altijd gebruikt naast een caloriearm dieet en meer bewegen, niet als vervanging daarvan.

Orlistat is in Nederland niet bedoeld en niet aanbevolen voor personen jonger dan 18 jaar. De 60 mg-variant (Alli) is uitsluitend bestemd voor volwassenen.

Er zijn situaties waarin orlistat niet geschikt is. Gebruik is gecontra-indiceerd bij:

• Chronisch malabsorptiesyndroom: aandoeningen waarbij de darm al moeite heeft met het opnemen van voedingsstoffen.

• Cholestase: een aandoening waarbij de galafvoer is geblokkeerd.

• Zwangerschap en borstvoeding: orlistat mag niet worden gebruikt tijdens de zwangerschap of bij het geven van borstvoeding.

• Overgevoeligheid voor orlistat of een van de hulpstoffen.

Voorzichtigheid is geboden bij een aantal geneesmiddeleninteracties:

• Cumarinederivaten (zoals acenocoumarol of fenprocoumon): orlistat kan de opname van vitamine K verminderen en daarmee de bloedstolling beïnvloeden. Frequentere INR-controles zijn nodig na het starten of wijzigen van orlistat.

• Ciclosporine: combinatie wordt niet aanbevolen; als gelijktijdig gebruik toch noodzakelijk is, zijn spiegelcontroles vereist.

• Levothyroxine: neem orlistat en levothyroxine minimaal 4 uur gescheiden in; TSH-controle is aangewezen.

• Antiretrovirale middelen: gelijktijdig gebruik wordt niet aanbevolen vanwege mogelijke vermindering van de werkzaamheid.

• Acarbose: niet gelijktijdig gebruiken met orlistat.

• Anti-epileptica: interacties zijn beschreven; overleg met de huisarts of apotheker.

Bij diabetes type 2 kan gewichtsafname leiden tot veranderingen in de bloedglucosewaarden (in mmol/L); regelmatige controle en eventuele aanpassing van bloedglucoseverlagende medicatie kunnen nodig zijn.

Raadpleeg altijd de eigen huisarts of apotheker om te beoordelen of orlistat passend is bij de persoonlijke situatie en het medicatiegebruik.

Welke bijwerkingen kun je verwachten bij orlistat?

De meest voorkomende bijwerkingen zijn vettige ontlasting, verhoogde aandrang en winderigheid, direct gerelateerd aan de vetinname per maaltijd. Zelden treden leverproblemen of nierstenen op.

De meest voorkomende bijwerkingen van orlistat zijn maag-darmproblemen die direct samenhangen met de werking van het middel: omdat onverteerd vet de darm passeert, kunnen vettige of olieachtige ontlasting, verhoogde aandrang, winderigheid met vettig verlies en frequentere stoelgang optreden. Deze effecten zijn doorgaans het sterkst in de eerste weken van gebruik en nemen af naarmate de vetinname via het dieet wordt verlaagd.

Volgens de productinformatie (SmPC) komen de volgende bijwerkingen zeer vaak voor (bij 1 op de 10 gebruikers of meer):

• Vette of olieachtige ontlasting

• Verhoogde aandrang voor de stoelgang

• Winderigheid met vettig verlies

• Zachte of vloeibare ontlasting

• Buikpijn of ongemak

Minder vaak, maar klinisch relevant, zijn meldingen van nierstenen (oxalaatnefrolithiasis) door verhoogde oxalaatopname, en leverproblemen zoals verhoogde leverenzymen.^[1][9] Ernstige leverbeschadiging is zeer zelden gemeld. Omdat orlistat de opname van vetoplosbare vitaminen (A, D, E en K) vermindert, wordt aanbevolen een multivitaminepreparaat te nemen, bij voorkeur voor het slapengaan.^[1][3]

Bij ernstige diarree kan de betrouwbaarheid van orale anticonceptiva verminderen. In dat geval is het verstandig aanvullende anticonceptie te gebruiken en hierover contact op te nemen met de huisarts of apotheker.

Bijwerkingen kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb in Nederland, zodat de veiligheidsgegevens van geneesmiddelen continu worden gemonitord. Meldingen door zowel patiënten als zorgverleners zijn waardevol voor de vroege signalering van onverwachte effecten. De meeste maag-darmbijwerkingen zijn beheersbaar door de vetinname per maaltijd te beperken.

Wat moet je eten en vermijden tijdens het gebruik?

Beperk de vetinname tot circa 15 gram per maaltijd om maag-darmbijwerkingen te minimaliseren en vermijd gefrituurde gerechten, vette vleeswaren en volle zuivelproducten. Neem een multivitamine voor het slapengaan vanwege verminderde opname van vetoplosbare vitaminen.

Tijdens het gebruik van orlistat adviseert de productinformatie een dieet waarbij circa 30% van de dagelijkse calorie-inname afkomstig is uit vet, gelijkmatig verdeeld over drie maaltijden. Voor de 60 mg-variant (Alli) vermeldt de consumentenbijsluiter een richtlijn van circa 15 gram vet per maaltijd. Hogere vetinname per maaltijd vergroot de kans op maag-darmbijwerkingen aanzienlijk. Orlistat wordt ingenomen tijdens of tot één uur na elke hoofdmaaltijd; wordt een maaltijd overgeslagen of bevat de maaltijd geen vet, dan kan de capsule worden weggelaten.

Voedingsmiddelen met een hoog vetgehalte die beter vermeden kunnen worden zijn onder andere:

• Gefrituurde gerechten en fastfood

• Vette vleeswaren en kaas

• Volle zuivelproducten

• Gebak, koekjes en chocolade met hoog vetgehalte

• Vette sauzen en dressings

Omdat orlistat de opname van vetoplosbare vitaminen (A, D, E en K) vermindert, adviseert de productinformatie het gebruik van een multivitaminepreparaat. Dit supplement wordt bij voorkeur ingenomen op een moment dat het niet samenvalt met de inname van orlistat, bijvoorbeeld voor het slapengaan, zodat de opname zo min mogelijk wordt beïnvloed.

De 60 mg-variant (Alli) is in Nederland bedoeld voor zelfzorggebruik en mag niet langer dan circa 6 maanden worden gebruikt zonder medisch overleg; raadpleeg de bijsluiter of apotheker voor de actuele richtlijn.^[2][3]

Overmatig alcoholgebruik past niet bij een gezond gewichtsbeheerprogramma. De NHG-standaard Obesitas benadrukt dat medicamenteuze behandeling altijd onderdeel is van een breder programma met aandacht voor voeding, beweging en gedragsverandering.

Wanneer is het verstandig om een arts te raadplegen?

Raadpleeg een arts als maag-darmbijwerkingen aanhouden, als er na drie maanden geen gewichtsafname van vijf procent is bereikt, of bij tekenen van geelzucht, ernstige buikpijn of nierstenen.

Raadpleeg de eigen huisarts als de maag-darmbijwerkingen van orlistat aanhouden, ernstig zijn of het dagelijks functioneren belemmeren, of als er na drie maanden gebruik geen gewichtsafname van ten minste vijf procent van het begingewicht is bereikt. Volgens de productinformatie dient de behandeling te worden gestopt als dit resultaat uitblijft, omdat voortzetting dan weinig meerwaarde heeft. Gebruikers van de 60 mg-variant (Alli) dienen de behandeling in Nederland bovendien niet langer dan circa 6 maanden voort te zetten zonder medisch overleg.^[2][3] De huisarts kan beoordelen of aanpassing van de behandeling of een andere aanpak passend is.

Er zijn ook signalen die snellere medische aandacht vragen. Neem contact op met de eigen huisarts of, buiten kantooruren, met de huisartsenpost bij:

• Geelzucht (gele verkleuring van huid of ogen), donkere urine of lichte ontlasting, wat kan wijzen op leverproblemen.

• Ernstige buikpijn, mogelijk uitstralend naar de rug, wat een teken kan zijn van pancreatitis.

• Bloed in de ontlasting of aanhoudende ernstige diarree.

• Tekenen van nierstenen, zoals hevige pijn in de zij of rug, pijn bij het plassen of bloed in de urine.

Bel 112 bij acute, ernstige klachten zoals hevige pijn op de borst, plotselinge kortademigheid of bewustzijnsverlies.

Mensen die cumarinederivaten (zoals acenocoumarol of fenprocoumon) gebruiken, dienen hun huisarts of apotheker te informeren over het starten met orlistat; extra INR-controles zijn nodig. Bij gebruik van levothyroxine geldt een scheidingsinterval van minimaal 4 uur tussen beide middelen en is TSH-controle aangewezen.^[1][7] Gebruikers van schildkliermedicatie, anti-epileptica of andere geneesmiddelen met bekende interacties dienen dit eveneens te bespreken met hun huisarts of apotheker.

Zwangerschapswens of een vastgestelde zwangerschap is een reden om orlistat direct te stoppen en de huisarts te raadplegen. Orlistat is in Nederland uitsluitend bedoeld als onderdeel van een begeleid gewichtsbeheerprogramma, en regelmatig contact met een zorgverlener vergroot de kans op een veilig en effectief resultaat.

Frequently Asked Questions