PCOS en de overgang: klachten en behandeling

PCOS en de overgang is een combinatie die veel vrouwen voor vragen stelt. Polycysteus-ovariumsyndroom verdwijnt niet bij de menopauze, maar de klachten en risico's veranderen wel naarmate de eierstokfunctie afneemt. Androgeenspiegels blijven bij vrouwen met PCOS relatief hoger dan gemiddeld, waardoor klachten zoals overmatige haargroei langer kunnen aanhouden. Tegelijkertijd neemt het risico op type 2 diabetes en hart- en vaatziekten toe na de menopauze. Dit artikel legt uit wat u kunt verwachten, hoe de diagnose wordt gesteld en welke behandelopties beschikbaar zijn.

Wat is PCOS en hoe verandert het tijdens de overgang?

PCOS verdwijnt niet bij de overgang, maar de verschijningsvorm verandert doordat androgeenspiegels bij vrouwen met PCOS relatief hoger blijven dan bij vrouwen zonder de aandoening, terwijl de eierstokfunctie geleidelijk afneemt.

PCOS (polycysteus-ovariumsyndroom) is een hormonale aandoening die niet verdwijnt bij de overgang, maar waarvan de verschijningsvorm verandert naarmate de eierstokfunctie afneemt. PCOS wordt gekenmerkt door een combinatie van onregelmatige of uitblijvende eisprong, verhoogde androgeenspiegels (zoals testosteron) en polycysteuze eierstokken op echografie.^[1][2] De diagnose wordt gesteld aan de hand van de Rotterdam-criteria: ten minste twee van deze drie kenmerken moeten aanwezig zijn.^[1][2] Deze criteria zijn ontwikkeld voor vrouwen in de vruchtbare leeftijd en zijn niet rechtstreeks toepasbaar op de perimenopauze of postmenopauze; dit is van belang voor de diagnostiek in deze levensfase.^[1][2]

Tijdens de perimenopauze, de jaren rondom de laatste menstruatie, schommelen de oestrogeenspiegels sterk en kunnen tijdelijk zelfs verhoogd zijn, voordat ze uiteindelijk dalen. Tegelijkertijd dalen de androgeenspiegels bij alle vrouwen met de leeftijd, maar bij vrouwen met PCOS blijven ze gemiddeld relatief hoger dan bij vrouwen zonder PCOS. Het gevolg is dat sommige PCOS-kenmerken, zoals overmatige haargroei of acne, langer kunnen aanhouden dan verwacht.

Daarnaast treedt de menopauze bij vrouwen met PCOS gemiddeld iets later op dan bij vrouwen zonder de aandoening.^[26] De verklaring hiervoor is nog niet volledig opgehelderd; een grotere follikelreserve wordt als mogelijke factor beschouwd, maar dit is niet eenduidig bewezen. Dit betekent dat menstruatieonregelmatigheden, die bij PCOS al gebruikelijk zijn, moeilijker te onderscheiden zijn van de normale cyclusstoornissen die bij de perimenopauze horen. Goede begeleiding door een arts is daarom belangrijk. De NVOG-richtlijn Polycysteus Ovarium Syndroom en de NHG-Standaard De overgang bieden houvast bij de beoordeling van klachten in deze levensfase.

Welke klachten kun je verwachten als je PCOS hebt en in de overgang komt?

Vrouwen met PCOS kunnen zowel klassieke overgangsklachten zoals opvliegers en slaapproblemen ervaren als aanhoudende androgeenafhankelijke klachten zoals hirsutisme en acne, met een verhoogd risico op metabool syndroom na de menopauze.

Vrouwen met PCOS die in de overgang komen, kunnen zowel de klassieke overgangsklachten ervaren als klachten die specifiek samenhangen met PCOS, en deze overlappen elkaar regelmatig. Veelvoorkomende overgangsklachten zijn opvliegers, nachtzweten, slaapproblemen, stemmingswisselingen en vaginale droogheid.

Daarnaast blijven bij een deel van de vrouwen met PCOS de androgeenafhankelijke klachten bestaan of nemen ze toe:

• Hirsutisme: overmatige haargroei in het gezicht, op de borst of de buik

• Androgenetische alopecia: dunner wordend haar op het hoofd

• Acne: ook op volwassen leeftijd mogelijk

• Gewichtstoename: met name rond de buik, wat samenhangt met insulineresistentie

Vrouwen met PCOS hebben een verhoogd risico op metabool syndroom, type 2 diabetes en hart- en vaatziekten, conform de NHG-Standaard CVRM en de NVOG-richtlijn PCOS.^[7][8] Dit risico neemt toe na de menopauze. Insulineresistentie, die bij veel vrouwen met PCOS al aanwezig is, kan in deze levensfase verergeren. Periodieke screening op bloeddruk, bloedglucose en lipidenprofiel is daarom een vast onderdeel van de begeleiding.

Daarnaast hebben vrouwen met PCOS door langdurige anovulatie een verhoogd risico op endometriumhyperplasie.^[11][12] Bloedverlies na de menopauze is nooit normaal en moet altijd worden beoordeeld door de eigen huisarts.

Ook psychische klachten zoals angst en depressie komen vaker voor bij vrouwen met PCOS, en de overgang kan deze klachten versterken.^[13][14]

Let op de volgende signalen die laagdrempelig contact met de eigen huisarts vragen:

• Bloedverlies na de menopauze (meer dan twaalf maanden na de laatste menstruatie)

• Snelle toename van mannelijke kenmerken, zoals een diepere stem of vergroting van de clitoris (virilisatie)

• Klachten die kunnen wijzen op sterk verhoogde bloedsuiker, zoals veel plassen en veel dorst

Bij een noodgeval belt u 112. Voor urgente klachten buiten kantooruren neemt u contact op met de huisartsenpost.

Hoe stellen artsen PCOS vast bij vrouwen rond de menopauze?

De diagnose PCOS rond de menopauze berust sterk op de voorgeschiedenis en bloedonderzoek naar androgeenspiegels, omdat de Rotterdam-criteria formeel bedoeld zijn voor vrouwen in de reproductieve leeftijd.

Het vaststellen van PCOS rond de menopauze is complexer dan bij jongere vrouwen. De Rotterdam-criteria zijn formeel bedoeld voor vrouwen in de reproductieve leeftijd. Bij vrouwen rond of na de menopauze berust de diagnose PCOS daarom sterk op de voorgeschiedenis: als PCOS eerder is vastgesteld en gedocumenteerd, blijft die diagnose in principe van kracht.

Wanneer de diagnose nog niet eerder is gesteld, kijkt de arts naar:

• Anamnese: langdurige menstruatieonregelmatigheden, eerder vastgestelde verhoogde androgeenspiegels of polycysteuze eierstokken

• Bloedonderzoek: bepaling van totaal testosteron en/of vrij testosteron (of de vrije androgeenindex) staat centraal bij de beoordeling van hyperandrogenisme. Aanvullend worden TSH, prolactine en 17-hydroxyprogesteron bepaald om andere oorzaken van hyperandrogenisme uit te sluiten, zoals schildklieraandoeningen, hyperprolactinemie of een adrenogenitaal syndroom. Bij verdenking op een androgeenproducerende tumor worden ook DHEAS en testosteron nader beoordeeld. LH en FSH kunnen aanvullende informatie geven over de eierstokfunctie, maar hebben beperkte diagnostische waarde voor PCOS zelf.

• Echografie: polycysteuze eierstokken zijn bij postmenopauzale vrouwen minder betrouwbaar als criterium, omdat het aantal follikels sowieso afneemt met de leeftijd.^[26][27]

• Diabetesscreening: conform de NHG-Standaard Diabetes mellitus type 2 wordt bij verhoogd risico een orale glucosetolerantietest (OGTT, 75 g) en/of HbA1c aanbevolen, naast of in plaats van alleen nuchtere bloedglucose.

Het onderscheid tussen PCOS-gerelateerde androgeenverhoging en andere oorzaken van hyperandrogenisme moet worden uitgesloten. De NHG-Standaard Amenorroe en de NVOG-richtlijn PCOS bieden houvast bij de diagnostiek.

Bij twijfel over de diagnose of bij afwijkende hormoonwaarden verwijst de huisarts door naar een gynaecoloog of internist met expertise in hormonale aandoeningen. Vroegtijdige screening op metabool risico, waaronder bloeddruk, bloedglucose en lipidenprofiel, is een vast onderdeel van de begeleiding.

Behandelmogelijkheden bij PCOS en overgangsklachten

De behandeling richt zich op leefstijlverbetering als basis, aangevuld met medicatie zoals metformine of menopauzale hormoontherapie, altijd symptoomgericht en individueel bepaald door de arts.

De behandeling van PCOS tijdens de overgang is gericht op het verlichten van klachten en het verminderen van het metabool risico op de lange termijn, en bestaat uit een combinatie van leefstijlinterventies en, waar nodig, medicamenteuze behandeling. Er bestaat geen geneesmiddel dat PCOS geneest; de aanpak is altijd symptoomgericht.

Leefstijl vormt de basis van de behandeling:

• Gewichtsreductie van 5 tot 10 procent van het lichaamsgewicht kan insulineresistentie verbeteren en androgeenspiegels verlagen^[8]

• Regelmatige lichaamsbeweging, bij voorkeur een combinatie van aerobe training en krachttraining

• Een voedingspatroon met weinig geraffineerde koolhydraten en voldoende vezels

In Nederland kunnen mensen met overgewicht en een verhoogd gezondheidsrisico onder voorwaarden in aanmerking komen voor een Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI), een erkend programma dat door het Zorginstituut Nederland is beoordeeld en onder voorwaarden wordt vergoed vanuit de basisverzekering.^[22][23]

Medicamenteuze opties worden besproken met de arts en zijn afhankelijk van de individuele klachten:

• Metformine: dit middel is in Nederland geregistreerd voor de behandeling van type 2 diabetes. Het gebruik bij vrouwen met PCOS en een verhoogd risico op type 2 diabetes of prediabetes is off-label; dit betekent dat het buiten de geregistreerde indicatie wordt voorgeschreven. De arts bespreekt de voor- en nadelen op basis van het individuele risicoprofiel. Meer informatie is te vinden in het Farmacotherapeutisch Kompas en de CBG-geneesmiddeleninformatiebank.

• Menopauzale hormoontherapie (MHT): kan worden overwogen bij hinderlijke overgangsklachten. Bij vrouwen met een intacte baarmoeder wordt MHT altijd gecombineerd met een progestageen, om het risico op endometriumhyperplasie te beperken.^[5][6] De keuze, het type en de duur worden individueel bepaald door de arts, rekening houdend met contra-indicaties zoals een voorgeschiedenis van veneuze trombo-embolie of mammacarcinoom. Het principe is de laagste effectieve dosering gedurende de kortst mogelijke periode. De NHG-Standaard De overgang biedt richtlijnen voor risicostratificatie en middelenkeuze in Nederland.

• Anti-androgenen of lokale behandelingen: bij aanhoudend hirsutisme of acne zijn aanvullende opties mogelijk. Sommige middelen, zoals spironolacton of cyproteronacetaat, worden off-label of onder specifieke voorwaarden ingezet; cyproteronacetaat is in verband gebracht met een verhoogd risico op meningeoom bij langdurig gebruik.^[19][20] De arts bespreekt de risico's en voorwaarden.

Geneesmiddelen voor gewichtsbeheer, zoals GLP-1-receptoragonisten (bijvoorbeeld semaglutide 2,4 mg of liraglutide 3 mg), zijn door de Europese Commissie op basis van een EMA-advies geregistreerd voor de behandeling van obesitas, niet voor PCOS. In Nederland worden deze middelen voor de obesitasbehandeling niet standaard vergoed vanuit de basisverzekering; het Zorginstituut Nederland stelt voorwaarden aan vergoeding. Raadpleeg de actuele informatie van het Zorginstituut Nederland voor de geldende vergoedingsvoorwaarden in Nederland.

Bijwerkingen van geneesmiddelen kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb.

Bij ernstige of aanhoudende klachten is verwijzing naar een gynaecoloog, internist of endocrinoloog aangewezen. Voor urgente klachten buiten kantooruren neemt u contact op met de huisartsenpost. Bel 112 bij een noodgeval.

Frequently Asked Questions