PCOS-test: diagnose, bloedtests en uitkomsten

Een PCOS-test bestaat niet uit één enkel onderzoek, maar uit een combinatie van bloedtests, lichamelijk onderzoek en soms een echografie. Polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) treft naar schatting 5 tot 10 procent van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd en kan klachten geven zoals onregelmatige menstruatie, overmatige haargroei en vruchtbaarheidsproblemen. De diagnose wordt gesteld aan de hand van de Rotterdam-criteria. In dit artikel leest u welke onderzoeken worden gebruikt, wanneer u naar de huisarts gaat en wat de uitkomsten betekenen voor uw behandeling.

Wat is PCOS en hoe wordt de diagnose gesteld?

PCOS wordt vastgesteld aan de hand van de Rotterdam-criteria: een arts stelt minimaal twee van drie kenmerken vast, waaronder onregelmatige eisprong, hyperandrogenisme of een kenmerkend echografisch beeld. Er is geen enkele test die de diagnose op zichzelf bevestigt.

PCOS (polycysteus-ovariumsyndroom) wordt vastgesteld aan de hand van de Rotterdam-criteria, waarbij een arts minimaal twee van de drie kenmerken moet vaststellen: onregelmatige of uitblijvende eisprong, hyperandrogenisme (klinisch of biochemisch verhoogde androgeenspiegels), of een kenmerkend beeld van de eierstokken op echografie. Klinisch hyperandrogenisme omvat verschijnselen zoals hirsutisme, acne of androgenetische alopecia; biochemisch hyperandrogenisme wordt vastgesteld via bloedonderzoek. PCOS is een veelvoorkomende hormonale aandoening die naar schatting 5 tot 10 procent van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd treft (bron: NVOG-richtlijn PCOS).^[3]

De naam kan verwarrend zijn: niet elke vrouw met PCOS heeft daadwerkelijk cysten op de eierstokken, en omgekeerd betekent een polycysteus beeld op echografie niet automatisch dat er sprake is van PCOS.

Er is geen enkele test die op zichzelf de diagnose bevestigt. De diagnose berust op een combinatie van klachten, lichamelijk onderzoek en aanvullende diagnostiek volgens de Rotterdam-criteria. Een arts vraagt onder meer naar de regelmaat van de menstruatiecyclus, klachten zoals overmatige haargroei, acne of haaruitval, en naar een eventuele kinderwens.

Voordat de diagnose PCOS wordt gesteld, moeten andere aandoeningen worden uitgesloten die vergelijkbare klachten kunnen veroorzaken. Conform de NVOG-richtlijn PCOS en de NHG-Standaard Subfertiliteit gaat het daarbij in ieder geval om schildklierafwijkingen, een verhoogde prolactineproductie, niet-klassieke congenitale bijnierhyperplasie (gemeten via 17-hydroxyprogesteron), het syndroom van Cushing en androgeen-producerende tumoren. Volgens de NHG-Standaard Subfertiliteit is het stellen van de diagnose PCOS een stapsgewijs proces. Vrouwen met klachten die passen bij PCOS kunnen zich wenden tot hun eigen huisarts voor een gestructureerde evaluatie.

Welke onderzoeken en bloedtests worden gebruikt bij PCOS?

Bij PCOS worden bloedtests gecombineerd, waaronder testosteron, SHBG, AMH, TSH, prolactine en een OGTT, aangevuld met echografie van de eierstokken. De interpretatie van alle uitslagen samen bepaalt of aan de Rotterdam-criteria wordt voldaan.

Bij het vermoeden van PCOS worden meerdere onderzoeken gecombineerd om een volledig beeld te krijgen van de hormonale en metabole situatie. De meest gebruikte bloedtests zijn:

• Testosteron (totaal en vrij) en DHEAS: verhoogde androgeenspiegels ondersteunen de diagnose en verklaren klachten zoals hirsutisme en acne.

• SHBG (geslachtshormoonbindend globuline): een lage waarde vergroot de biologische beschikbaarheid van androgenen.

• AMH (anti-Müllerisch hormoon): bij vrouwen met PCOS is AMH vaak verhoogd. Hoewel AMH niet is opgenomen in de oorspronkelijke Rotterdam-criteria, laten recente internationale richtlijnen (ESHRE/ASRM/Monash 2023) toe dat AMH bij volwassenen als alternatief voor echografie wordt gebruikt, mits een gevalideerde assay wordt ingezet. Bij adolescenten is dit niet van toepassing. De interpretatie vereist kennis van de gebruikte meetmethode.

• LH en FSH (luteïniserend hormoon en follikelstimulerend hormoon): een verhoogde LH/FSH-verhouding kan voorkomen bij PCOS, maar is niet diagnostisch en wordt niet routinematig aanbevolen als diagnostisch criterium.^[3][10]

• TSH (schildklierstimulerend hormoon), prolactine en 17-hydroxyprogesteron: om andere oorzaken van menstruatiestoornissen en hyperandrogenisme uit te sluiten.

• Orale glucosetolerantietest (OGTT): de voorkeursmethode om glucosetolerantie te beoordelen bij vrouwen met PCOS, met name bij overgewicht, een belaste familieanamnese voor diabetes of een zwangerschapswens.^[3][9] Bloedglucose wordt gerapporteerd in mmol/L. Routinematige bepaling van nuchtere insuline wordt door gangbare richtlijnen niet aanbevolen vanwege variabiliteit en beperkte meerwaarde.^[3]

• Lipidenprofiel: verhoogde triglyceriden en een ongunstig cholesterolprofiel komen vaker voor bij vrouwen met PCOS.

Naast bloedonderzoek wordt vaak een transvaginale of transabdominale echografie verricht. Bij transvaginale echografie met een hoogfrequente transducer geldt als criterium 20 of meer kleine follikels per eierstok, of een ovariumvolume van meer dan 10 mL. Bij transabdominale echografie gelden andere drempelwaarden; de uitkomst is mede afhankelijk van de gebruikte apparatuur. De interpretatie van alle uitslagen samen, en niet van één waarde afzonderlijk, bepaalt of aan de Rotterdam-criteria wordt voldaan.

Wanneer moet je naar de huisarts voor een PCOS-test?

Ga naar de huisarts bij een onregelmatige of uitblijvende menstruatie langer dan drie maanden, overmatige haargroei, hardnekkige acne of moeite om zwanger te worden. Snel toenemende virilisatie vereist versnelde beoordeling.

Een bezoek aan de eigen huisarts is zinvol wanneer je gedurende drie maanden of langer een onregelmatige menstruatiecyclus hebt (oligomenorroe), of wanneer de menstruatie volledig uitblijft (amenorroe van meer dan 90 dagen) zonder duidelijke andere oorzaak zoals zwangerschap of overgang. Andere redenen om een afspraak te maken zijn:

• Overmatige haargroei op het gezicht, de borst of de buik die niet past bij de familieachtergrond.

• Hardnekkige acne die niet reageert op gebruikelijke huidverzorging of eerdere behandeling.

• Ongewenste haaruitval op het hoofd (androgenetische alopecia).

• Moeite om zwanger te worden na meer dan twaalf maanden onbeschermde gemeenschap (of zes maanden bij vrouwen ouder dan 35 jaar).

• Gewichtstoename die moeilijk te verklaren is, in combinatie met een of meer van bovenstaande klachten.

Het is niet nodig te wachten totdat alle klachten tegelijk aanwezig zijn. Eén aanhoudend symptoom dat je zorgen baart, is al voldoende reden voor een gesprek.

Alarmsymptomen die snelle beoordeling vereisen: een snel toenemende beharing, een duidelijk veranderende stem of andere tekenen van sterke virilisatie kunnen wijzen op een androgeen-producerende tumor. Neem in dat geval zo snel mogelijk contact op met de eigen huisarts voor versnelde verwijzing.

In Nederland is de huisarts het eerste aanspreekpunt voor dit soort klachten. De huisarts kan beoordelen of aanvullend onderzoek nodig is en zo nodig doorverwijzen naar een gynaecoloog of internist. Bij urgente klachten buiten kantooruren is de huisartsenpost bereikbaar in de avond en het weekend. Bel 112 uitsluitend bij een levensbedreigende situatie. PCOS zelf is geen spoedeisende aandoening, maar tijdige diagnostiek is verstandig vanwege mogelijke gevolgen voor vruchtbaarheid en metabole gezondheid op de lange termijn.

Wat betekenen de testuitkomsten voor jouw behandeling?

De testuitkomsten bepalen welke behandeling passend is, zoals leefstijlaanpassingen, gecombineerde anticonceptiva, metformine of ovulatie-inductie. PCOS is niet te genezen, maar klachten en gezondheidsrisico's zijn in de meeste gevallen goed te beheersen.

De uitkomsten van de PCOS-tests bepalen welke aspecten van de aandoening behandeling behoeven en welke aanpak daarvoor het meest passend is. PCOS is niet te genezen, maar de klachten en gezondheidsrisico's zijn in de meeste gevallen goed te beheersen. De behandeling wordt afgestemd op de individuele situatie en de hulpvraag, zoals het reguleren van de cyclus, het verminderen van androgene klachten of het ondersteunen van een zwangerschapswens.

Leefstijl vormt de basis van de behandeling bij overgewicht: zelfs een gewichtsafname van 5 tot 10 procent van het lichaamsgewicht kan de hormoonbalans verbeteren en de eisprong herstellen. De huisarts of diëtist kan hierbij begeleiden.

Medicamenteuze opties die in Nederland worden ingezet, zijn onder meer:

• Gecombineerde orale anticonceptiva: reguleren de cyclus en verminderen androgene klachten zoals acne en hirsutisme. Bekende bijwerkingen zijn onder meer misselijkheid, stemmingsveranderingen en een verhoogd risico op veneuze trombose; gebruik is gecontra-indiceerd bij bepaalde cardiovasculaire risicofactoren. Raadpleeg de bijsluiter (CBG-MEB geneesmiddeleninformatiebank) voor volledige informatie.

• Metformine: kan worden overwogen bij insulineresistentie of een verhoogd risico op diabetes type 2. Het Farmacotherapeutisch Kompas beschrijft de toepassing bij PCOS als off-label gebruik. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn maag-darmklachten; gebruik is gecontra-indiceerd bij ernstige nierfunctiestoornissen.^[7]

• Ovulatie-inductie (bijvoorbeeld met letrozol of clomifeen): bij een actieve kinderwens en uitblijvende eisprong, doorgaans onder begeleiding van een gynaecoloog. Letrozol wordt voor ovulatie-inductie eveneens off-label ingezet; dit geldt ook voor clomifeen in de meeste PCOS-indicaties. Bijwerkingen en risico's, waaronder meerlingzwangerschap, worden besproken door de behandelend specialist.

Endometriumprotectie: bij langdurige amenorroe zonder kinderwens is periodieke behandeling met een progestageen aangewezen om het baarmoederslijmvlies te beschermen.^[1][2] De huisarts of gynaecoloog bespreekt wanneer dit van toepassing is.

Bijwerkingen melden: vermoedt u een bijwerking van een geneesmiddel dat u gebruikt, dan kunt u dit in Nederland melden bij Bijwerkingencentrum Lareb (lareb.nl).

Vrouwen met PCOS hebben op de lange termijn een verhoogd risico op diabetes type 2, hart- en vaatziekten en, bij langdurig uitblijven van menstruatie, op baarmoederslijmvliesafwijkingen. Regelmatige controle van bloedglucose (in mmol/L), bloeddruk en gewicht is daarom onderdeel van de follow-up. Een OGTT is met name geïndiceerd bij overgewicht, een belaste familieanamnese voor diabetes of bij een zwangerschapswens, conform de NVOG-richtlijn PCOS.

Vergoeding in Nederland: behandelingen voor PCOS kunnen vallen onder de basisverzekering, maar dit is afhankelijk van de specifieke behandeling en de indicatie. Het verplicht eigen risico is altijd van toepassing op zorg uit de basisverzekering. Off-label toepassingen, zoals letrozol en metformine bij PCOS, worden niet altijd vergoed; de voorwaarden verschillen per verzekeraar. Informeer bij uw verzekeraar of raadpleeg het Zorginstituut Nederland voor actuele vergoedingsinformatie. Bespreek met de huisarts of gynaecoloog welke behandeling in uw situatie passend en vergoed is.

Frequently Asked Questions