Slaapapneu en alcohol: risico's en advies

Slaapapneu en alcohol zijn een gevaarlijke combinatie: alcohol verlaagt de spiertonus in de keel, waardoor de luchtweg sneller wordt afgesloten en ademstops vaker en langer optreden. Voor mensen met slaapapneu kan zelfs een beperkte hoeveelheid alcohol in de avond de apneu-hypopneu-index (AHI) verhogen en de zuurstofdesaturatie verdiepen. In dit artikel leest u hoe alcohol de ademhaling tijdens de slaap beïnvloedt, wat dit betekent voor uw slaapkwaliteit en behandeling, en wanneer het verstandig is een arts te raadplegen.

Wat is slaapapneu en hoe ontstaan de ademstops?

Slaapapneu is een slaapstoornis waarbij de bovenste luchtweg herhaaldelijk wordt afgesloten; de ernst wordt gemeten met de AHI, waarbij een score boven 30 als ernstig geldt.

Slaapapneu is een slaapstoornis waarbij de ademhaling tijdens de slaap herhaaldelijk stopt of sterk vermindert, doordat de bovenste luchtweg tijdelijk wordt afgesloten. De meest voorkomende vorm is obstructief slaapapneu (OSA), waarbij de spieren in de keel en tong ontspannen tijdens de slaap en de luchtweg vernauwen of volledig blokkeren. Naast OSA bestaan er ook centrale en gemengde vormen van slaapapneu; dit artikel richt zich op de obstructieve vorm, die verreweg het vaakst voorkomt. Elke ademstop duurt doorgaans 10 seconden of langer en kan tientallen tot honderden keren per nacht optreden.

De ernst van slaapapneu wordt uitgedrukt in de apneu-hypopneu-index (AHI): het gemiddeld aantal ademstops en sterke verminderingen van de ademhaling per uur slaap. Een AHI van 5 tot 15 geldt als licht, 15 tot 30 als matig en meer dan 30 als ernstig.^[1] Deze indeling is in Nederland vastgelegd in de richtlijn Diagnostiek en behandeling van OSAS bij volwassenen van de FMS en NVALT.^[1] Risicofactoren zijn onder meer overgewicht, een dikke nekomvang, roken, hogere leeftijd en een mannelijk geslacht.

Tijdens een ademstop daalt het zuurstofgehalte in het bloed, wat het lichaam aanzet tot een korte opwekking om de ademhaling te herstellen. De betrokkene merkt dit zelf vaak niet, maar de slaap wordt er sterk door verstoord. Klachten overdag zijn vermoeidheid, concentratieproblemen en hoofdpijn bij het opstaan. Langdurig onbehandeld slaapapneu verhoogt het risico op hart- en vaatziekten, hoge bloeddruk en diabetes type 2; dit wordt beschreven op Thuisarts.^[1][2]nl (NHG) en in de FMS/NVALT-richtlijn OSAS.

Waarom maakt alcohol slaapapneu erger?

Alcohol verlaagt de spiertonus in keel en tong en verhoogt de drempel voor de opwekreactie, waardoor ademstops vaker, langer en dieper optreden.

Alcohol verergert slaapapneu doordat het de spiertonus in de keel en tong verder verlaagt, waardoor de luchtweg sneller en vaker wordt afgesloten tijdens de slaap. Alcohol werkt als centraal zenuwstelsel-depressivum: het remt de activiteit van neuronen die de keelspieren actief houden.^[6] Bij mensen met slaapapneu, bij wie die spieren al kwetsbaar zijn, leidt dit tot een meetbare toename van het aantal en de duur van de ademstops.

Daarnaast onderdrukt alcohol de normale opwekreactie van het lichaam. Normaal gesproken zorgt een daling van het zuurstofgehalte voor een korte opwekking die de ademhaling herstelt. Alcohol verhoogt de drempel voor deze opwekking, waardoor ademstops langer kunnen aanhouden en de zuurstofdesaturatie dieper kan worden.^[5][6] Meerdere gecontroleerde studies en overzichtsartikelen laten zien dat alcoholconsumptie in de avond de AHI kan verhogen; dit effect is ook beschreven bij mensen zonder eerder vastgestelde slaapapneu, al varieert de omvang per individu.^[5][6]

Alcohol kan daarnaast bijdragen aan zwelling van het slijmvlies in de neus en keel, wat de luchtweg verder kan vernauwen. Het effect is het sterkst in de eerste helft van de nacht, wanneer de alcoholspiegel het hoogst is. Mensen die snurken maar nog geen slaapapneu hebben, kunnen door alcoholgebruik tijdelijk meer ademstops ontwikkelen. Voor mensen bij wie slaapapneu al is vastgesteld, is het risico op ernstigere zuurstofdalingen daardoor groter. De FMS/NVALT-richtlijn OSAS noemt alcoholmatiging als onderdeel van de leefstijladviezen bij OSA.^[1]

Hoeveel alcohol is nog veilig als je slaapapneu hebt?

Er bestaat geen veilige hoeveelheid alcohol bij slaapapneu; de FMS/NVALT-richtlijn adviseert alcohol, zeker in de avonduren, zo veel mogelijk te vermijden.

Er bestaat geen vastgestelde veilige hoeveelheid alcohol voor mensen met slaapapneu: ook kleine hoeveelheden in de avond kunnen de AHI verhogen en de zuurstofdesaturatie verdiepen, al verschilt de gevoeligheid per persoon. De Gezondheidsraad adviseert de algemene bevolking in Nederland al om niet meer dan één glas per dag te drinken, bij voorkeur helemaal niet (Richtlijnen Goede Voeding).^[4] Voor mensen met slaapapneu geldt extra terughoudendheid; de FMS/NVALT-richtlijn OSAS en Thuisarts.nl adviseren om alcohol, zeker in de avonduren, zo veel mogelijk te vermijden.

Het tijdstip van consumptie speelt een rol: alcohol gedronken dicht bij bedtijd heeft het sterkste effect op de slaaparchitectuur en de spiertonus. Wie toch alcohol drinkt, doet er verstandig aan dit vroeg op de avond te doen en de hoeveelheid zo beperkt mogelijk te houden. Dit vermindert het effect, maar heft het niet volledig op.

Bij mensen die CPAP-therapie (continue positieve luchtdruk) gebruiken, kan alcoholgebruik de effectiviteit van de behandeling verminderen, omdat de luchtweg door de verminderde spiertonus meer weerstand biedt. Pas CPAP-instellingen nooit zelf aan; overleg in Nederland met de behandelend arts of longfunctielaborant als alcoholgebruik een terugkerend patroon is of als de klachten toenemen. Mensen met ernstige slaapapneu of bijkomende hart- en vaatziekten worden in de Nederlandse praktijk nadrukkelijk geadviseerd alcohol volledig te mijden.

Invloed van alcohol op de slaapkwaliteit bij apneu

Alcohol onderdrukt de REM-slaap en veroorzaakt een onrustige REM-rebound, de fase waarin slaapapneu het ernstigst is, wat leidt tot meer vermoeidheid overdag.

Alcohol verstoort de slaaparchitectuur op een manier die de gevolgen van slaapapneu versterkt: het onderdrukt de REM-slaap in de eerste helft van de nacht en veroorzaakt een REM-rebound in de tweede helft, wat leidt tot een onrustigere en minder herstellende slaap.^[6] REM-slaap is juist de fase waarin de spiertonus het laagst is en slaapapneu het ernstigst kan zijn, zodat de REM-rebound gepaard kan gaan met een toename van het aantal ademstops.^[6] Dit mechanisme is beschreven in internationale overzichtsartikelen over alcohol en slaaparchitectuur.

Veel mensen ervaren dat alcohol hen sneller in slaap helpt. Dit gevoel is misleidend: de slaap is minder diep, minder herstellend en wordt vaker onderbroken door micro-opwekkingen als gevolg van de ademstops. Het gevolg is dat men de volgende ochtend vermoeider wakker wordt dan zonder alcohol, ook als de totale slaaptijd gelijk is.

Bij mensen met slaapapneu die ook overgewicht hebben, versterken alcohol en apneu elkaar verder: overgewicht vergroot de vetafzetting rond de luchtweg, en alcohol verlaagt de spiertonus die die luchtweg openhoudt. Chronisch alcoholgebruik kan bijdragen aan een hogere energie-inname en daarmee aan gewichtstoename, wat de apneu op de lange termijn kan verergeren (Voedingscentrum/RIVM).

Belangrijk veiligheidsadvies: combineer alcohol niet met slaapmiddelen (zoals benzodiazepinen) of opioïden. Deze combinatie vergroot het risico op ademhalingsdepressie, wat bij slaapapneu extra gevaarlijk kan zijn. Bespreek dit bij twijfel met de eigen huisarts.

Samengevat zijn de belangrijkste effecten van alcohol op de slaap bij apneu:

• Toename van het aantal en de duur van de ademstops

• Diepere zuurstofdesaturaties

• Onderdrukking van de REM-slaap gevolgd door een onrustige REM-rebound

• Verminderde opwekreactie bij zuurstoftekort

• Meer vermoeidheid overdag, ondanks een vergelijkbare slaaptijd

Wanneer is het verstandig om een arts te raadplegen?

Raadpleeg de huisarts bij regelmatig snurken, extreme vermoeidheid overdag of waargenomen ademstops; bel 112 bij ernstige benauwdheid of bewusteloosheid.

Raadpleeg de eigen huisarts als u regelmatig snurkt, overdag extreem moe bent of als een bedpartner ademstops tijdens de slaap waarneemt, want dit zijn de klassieke signalen van slaapapneu die nader onderzoek rechtvaardigen. De huisarts kan een slaapregistratie aanvragen of doorverwijzen naar een longarts of kno-arts voor verdere diagnostiek. In Nederland wordt de diagnose slaapapneu gesteld op basis van een polysomnografie of een ambulante slaapregistratie, conform Thuisarts.^[1][2]nl en de FMS/NVALT-richtlijn OSAS.

Bij bekende slaapapneu is het verstandig om met de behandelend arts te bespreken of alcoholgebruik de behandelresultaten beïnvloedt, zeker als de klachten overdag toenemen of als u meer restklachten ervaart na avonden met alcoholgebruik. Pas CPAP-instellingen nooit zelf aan; dit gebeurt in Nederland altijd in overleg met de behandelaar of longfunctielaborant.

Rijd geen auto en bedien geen machines als u ernstig slaperig bent. Slaperigheid overdag door onvoldoende behandelde slaapapneu, verergerd door alcoholgebruik, verhoogt het risico op verkeersongevallen.^[9][10]

Bel 112 bij de volgende acute situaties:

• Ernstige benauwdheid of verstikking die niet vanzelf overgaat

• Bewusteloosheid of niet te wekken zijn na alcoholgebruik in combinatie met slaapapneu

Bij niet-spoedeisende maar urgente vragen buiten kantooruren kunt u in Nederland contact opnemen met de huisartsenpost. Bijwerkingen van geneesmiddelen die worden gebruikt bij de behandeling van slaapapneu of gerelateerde aandoeningen kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb. Wie twijfelt of zijn alcoholgebruik zijn slaap en gezondheid schaadt, kan ook terecht bij de eigen huisarts voor een gesprek over leefstijl en eventuele ondersteuning bij het verminderen van alcoholconsumptie.

Veelgestelde vragen