Cholesterol en leververvetting: oorzaken en risico's

Cholesterol en leververvetting zijn twee aandoeningen die vaak hand in hand gaan. Beide zijn nauw verbonden met verstoringen in het vetmetabolisme en delen gemeenschappelijke risicofactoren zoals overgewicht, weinig beweging en diabetes type 2. De lever speelt een sleutelrol in de aanmaak en afbraak van vetten en cholesterol, waardoor een probleem in het ene systeem het andere kan versterken. In dit artikel leest u hoe de twee aandoeningen samenhangen, welke klachten en risico's erbij horen, en wanneer een arts medicijnen overweegt.

Wat is de relatie tussen cholesterol en leververvetting?

Cholesterol en leververvetting delen gemeenschappelijke risicofactoren en versterken elkaar via insulineresistentie, waarbij de lever meer vetzuren opneemt en triglyceriden aanmaakt, wat leidt tot atherogene dyslipidemie.

Verhoogd cholesterol en leververvetting treden vaak tegelijk op, omdat beide aandoeningen nauw samenhangen met dezelfde verstoringen in het vetmetabolisme. De lever speelt een centrale rol in de aanmaak en afbraak van vetten en cholesterol. Wanneer er meer vet in de levercellen wordt opgeslagen dan de lever kan verwerken, spreekt men van leververvetting, ook wel steatose of niet-alcoholische leververvetting (NAFLD, tegenwoordig ook aangeduid als MASLD) genoemd.

Bij mensen met leververvetting zijn de bloedwaarden voor triglyceriden vaak verhoogd en het HDL-cholesterol (het zogenoemde 'goede' cholesterol) verlaagd. Het LDL-cholesterol kan eveneens verhoogd zijn. Dit patroon van afwijkende vetwaarden wordt ook wel atherogene dyslipidemie genoemd. Het is niet hetzelfde als het metabool syndroom, dat naast lipidenafwijkingen ook centrale obesitas, verhoogde bloeddruk en een gestoorde glucoseregulatie omvat (conform de NHG-Standaard CVRM).^[5][6] Wanneer al deze factoren samen aanwezig zijn, vergroot dat het risico op hart- en vaatziekten aanzienlijk.

De relatie werkt ook in de andere richting: een verstoord cholesterolmetabolisme kan bijdragen aan verdere vetophoping in de lever. Insulineresistentie, die bij beide aandoeningen een sleutelrol speelt, zorgt ervoor dat de lever meer vetzuren opneemt en meer triglyceriden aanmaakt. Hierdoor versterken leververvetting en een ongunstig cholesterolprofiel elkaar wederzijds.

Het is belangrijk te begrijpen dat leververvetting op zichzelf geen directe oorzaak is van een hoog cholesterol, maar dat beide aandoeningen gemeenschappelijke risicofactoren delen, zoals overgewicht, weinig lichaamsbeweging, ongezonde voeding en diabetes type 2. Een arts zal bij de diagnose van een van beide aandoeningen, afhankelijk van de anamnese en het risicoprofiel, vaak ook de andere laten onderzoeken. Meer informatie voor patiënten is te vinden op Thuisarts.nl (zoekterm: vette lever).

Hoe ontstaat leververvetting en welke rol speelt voeding?

Leververvetting ontstaat wanneer de calorie-inname structureel groter is dan het verbruik; hoge inname van fructose, verzadigde vetten en alcohol zijn de belangrijkste voedingsgerelateerde oorzaken.

Leververvetting (steatose) wordt histologisch gedefinieerd als vet in meer dan vijf procent van de levercellen (hepatocyten).^[19] Bij beeldvorming zoals een echo kan dit indirect worden vastgesteld. Voeding speelt een belangrijke maar niet de enige rol. De lever verwerkt normaal gesproken vetten, suikers en eiwitten uit de voeding en zet overtollige energie om in triglyceriden. Wanneer de aanvoer van calorieën structureel groter is dan het verbruik, slaat de lever het overschot op als vet.

Voedingspatronen die bijdragen aan leververvetting zijn onder andere:

• Hoge inname van vrije suikers en fructose, zoals in frisdranken, snoep en bewerkte producten. Fructose wordt voornamelijk in de lever gemetaboliseerd en stimuleert de aanmaak van triglyceriden.^[20]

• Overmatig gebruik van verzadigde vetten, aanwezig in rood vlees, volle zuivelproducten en gefrituurde gerechten.

• Overmatig alcoholgebruik, dat een aparte vorm van leververvetting veroorzaakt (alcoholische steatose) en de levercel direct beschadigt.

• Sterk bewerkte voeding met weinig vezels, wat de insulinegevoeligheid vermindert.

Naast voeding spelen ook genetische aanleg, lichamelijke inactiviteit, overgewicht (met name buikvet), insulineresistentie en bepaalde medicijnen een rol. Zo kunnen corticosteroïden en sommige antipsychotica bijdragen aan vetophoping in de lever.^[12][13]

De NHG-Standaard Obesitas en het Farmacotherapeutisch Kompas benadrukken dat leefstijlverandering, met name gewichtsreductie van vijf tot tien procent van het lichaamsgewicht, de meest effectieve maatregel is om leververvetting te verminderen. Bij ernstigere leverontsteking of fibrose kunnen hogere gewichtsreductiedoelen nagestreefd worden; de arts of diëtist stelt dit individueel vast. Een diëtist kan praktische begeleiding bieden, afgestemd op de individuele situatie van de patiënt.

Welke klachten en risico's horen bij een vette lever?

Leververvetting veroorzaakt meestal geen klachten, maar kan zonder behandeling leiden tot leverfibrose, cirrose en een verhoogd risico op hart- en vaatziekten.

Leververvetting veroorzaakt in de meeste gevallen geen of nauwelijks klachten, waardoor de aandoening vaak pas bij toeval wordt ontdekt, bijvoorbeeld via bloedonderzoek of een echo van de buik. Sommige mensen ervaren een vaag gevoel van druk of ongemak in de rechterbovenbuik, vermoeidheid of een vol gevoel na het eten, maar deze klachten zijn weinig specifiek.

De risico's van onbehandelde leververvetting zijn echter aanzienlijk. Een deel van de mensen met leververvetting ontwikkelt leverontsteking (steatohepatitis, ook wel MASH of NASH), waarbij de levercel actief beschadigd raakt. Dit kan leiden tot:

• Leverfibrose: littekenweefsel vervangt gezond leverweefsel.

• Levercirrose: ernstige en onomkeerbare beschadiging van de lever, met risico op leverfalen.

• Levercelcarcinoom: een verhoogd risico op leverkanker bij langdurige cirrose.

Daarnaast vergroot leververvetting het risico op hart- en vaatziekten, mede door de nauwe samenhang met atherogene dyslipidemie, hoge bloeddruk en diabetes type 2. Internationale richtlijnen (waaronder de EASL Clinical Practice Guidelines on MASLD/MASH) beschrijven cardiovasculaire ziekte als de meest voorkomende doodsoorzaak bij mensen met MASLD.

In Nederland overweegt de huisarts bij verdenking op leververvetting doorgaans bloedonderzoek (waaronder ALAT, ASAT, GGT, nuchtere glucose of HbA1c en lipiden) en een echo van de buik. Een niet-invasieve fibrosescore zoals de FIB-4 kan helpen bepalen of verwijzing naar een internist of hepatoloog nodig is.^[14]

Bij klachten zoals geelzucht, sterk gezwollen buik, verwardheid of bloedingen is er mogelijk sprake van gevorderde leverziekte. Neem in dat geval contact op met de eigen huisarts. Bij ernstige, plotselinge klachten zoals hevige buikpijn of bewustzijnsverlies dient men 112 te bellen. Bijwerkingen van medicijnen die de lever kunnen belasten, kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb in Nederland.

Wanneer schrijft een arts medicijnen voor bij leververvetting?

Leefstijlverandering is de eerste behandelstap; medicijnen worden overwogen bij bijkomende aandoeningen zoals diabetes of verhoogd cholesterol, of bij ernstige steatohepatitis waarvoor resmetirom EU-autorisatie heeft.

Een arts schrijft bij leververvetting in de eerste plaats geen medicijnen voor, omdat leefstijlverandering de hoeksteen van de behandeling is. Gewichtsreductie, meer bewegen en aanpassing van het voedingspatroon zijn bewezen effectief en vormen de eerste stap, conform de NHG-Standaard Obesitas en het Farmacotherapeutisch Kompas.

Medicamenteuze behandeling komt in beeld wanneer er sprake is van bijkomende aandoeningen die zelf behandeling vereisen:

• Diabetes type 2: GLP-1-receptoragonisten en SGLT2-remmers zijn geregistreerd voor de behandeling van diabetes type 2 en bepaalde cardiovasculaire indicaties, niet voor leververvetting als zodanig.^[10][11] Uit onderzoek komen aanwijzingen dat deze middelen bij mensen met diabetes ook gunstige effecten op leverwaarden kunnen hebben; dit valt echter buiten de goedgekeurde indicaties (off-label voor MASLD). De arts beoordeelt per patiënt of en welk middel passend is, conform het Farmacotherapeutisch Kompas.

• Verhoogd cholesterol: statines worden voorgeschreven op basis van het cardiovasculaire risicoprofiel, conform de NHG-Standaard CVRM, niet primair voor de leververvetting. Statines zijn bij de meeste mensen met leververvetting veilig te gebruiken; de arts controleert de leverfunctie indien daar aanleiding toe is.^[9][22]

• Ernstige steatohepatitis (MASH): resmetirom (Rezdiffra) heeft een centrale EU-autorisatie verkregen van de Europese Commissie op advies van het EMA, voor volwassenen met MASH en matige tot ernstige leverfibrose.^[1][2] Deze autorisatie geldt EU-breed; of en onder welke voorwaarden dit middel in Nederland vergoed wordt, is een separate beslissing van het Zorginstituut Nederland.^[15][16] Raadpleeg de actuele informatie van het Zorginstituut voor de vergoedingsstatus. Resmetirom dient te worden gestart en gemonitord door een arts met ervaring in leverziekten, in een gespecialiseerde setting. Conform de SmPC (beschikbaar via de CBG Geneesmiddeleninformatiebank en het EMA EPAR voor Rezdiffra) zijn er relevante voorzorgen, mogelijke bijwerkingen en interacties waarmee rekening gehouden moet worden; de behandelend specialist bespreekt deze individueel.

EU-autorisatie betekent niet automatisch dat een middel in Nederland beschikbaar of vergoed is. Voor de actuele vergoedingsstatus van geneesmiddelen bij leververvetting verwijst men naar het Zorginstituut Nederland.

Zelfmedicatie met voedingssupplementen of kruidenpreparaten wordt afgeraden, omdat de werkzaamheid en veiligheid hiervan bij leververvetting niet zijn aangetoond. Wie twijfelt over klachten of risicofactoren, bespreekt dit het beste met de eigen huisarts, die zo nodig verwijst naar een internist of hepatoloog.

Frequently Asked Questions