Heb ik PCOS? Klachten, diagnose en behandeling

Heb ik PCOS? Dit is een vraag die veel vrouwen stellen als ze te maken hebben met een onregelmatige cyclus, acne, overmatige haargroei of moeite met zwanger worden. PCOS, ofwel polycysteus-ovariumsyndroom, is een van de meest voorkomende hormonale aandoeningen bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd. De klachten variëren sterk per persoon, waardoor de aandoening niet altijd direct herkend wordt. In dit artikel leest u wat PCOS is, welke klachten erbij horen, hoe de diagnose wordt gesteld en welke behandelingen beschikbaar zijn in Nederland.

Wat is PCOS en hoe ontstaat het?

PCOS is een hormonale aandoening waarbij de eisprong verstoord is en/of de eierstokken te veel androgenen aanmaken. Erfelijke aanleg en insulineresistentie spelen een belangrijke rol bij het ontstaan.

PCOS, voluit polycysteus-ovariumsyndroom, is een hormonale aandoening waarbij de eierstokken te veel androgenen (mannelijke geslachtshormonen) kunnen aanmaken en/of de eisprong verstoord verloopt. De naam verwijst naar de vele kleine follikels die op echografie zichtbaar kunnen zijn in de eierstokken, hoewel de aanwezigheid van cysten geen vereiste is voor de diagnose.

De diagnose wordt gesteld op basis van de Rotterdam-criteria: ten minste twee van drie kenmerken moeten aanwezig zijn (onregelmatige eisprong, verhoogde androgeenspiegels of tekenen daarvan, en een polycysteus aspect van de eierstokken op echografie).^[1][2] Hyperandrogenisme is dus niet bij iedere vrouw met PCOS aanwezig.

De precieze oorzaak is nog niet volledig opgehelderd, maar erfelijke aanleg speelt een duidelijke rol: als een moeder of zus PCOS heeft, is de kans groter dat u het ook ontwikkelt. Daarnaast is insulineresistentie een belangrijk mechanisme. Bij insulineresistentie reageert het lichaam minder goed op insuline, waardoor de alvleesklier meer insuline aanmaakt. Die verhoogde insulinespiegel kan de eierstokken stimuleren om extra androgenen te produceren, wat de hormonale ontregeling kan versterken.

PCOS treft naar schatting 5 tot 15 procent van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd en is daarmee een van de meest voorkomende hormonale aandoeningen bij vrouwen.^[14] De klachten kunnen in ernst variëren en zijn in veel gevallen goed te behandelen, maar kunnen ook in de loop van de tijd veranderen. Omdat PCOS ook het risico op diabetes type 2, hart- en vaatziekten, zwangerschapscomplicaties (zoals zwangerschapsdiabetes en hypertensieve aandoeningen) en psychische klachten kan verhogen, is tijdige herkenning en begeleiding van belang.^[5][3] In Nederland adviseren de NHG-standaarden en de NVOG-richtlijn PCOS om risicofactoren systematisch te screenen en te behandelen.^[3][5]

Hoe weet ik of ik PCOS heb: welke klachten horen erbij?

Kenmerkende klachten zijn een onregelmatige cyclus, hirsutisme, acne en moeite met zwanger worden. De klachten variëren sterk per persoon en vereisen aanvullend onderzoek voor een diagnose.

PCOS geeft een combinatie van klachten die per persoon sterk kan verschillen, maar de meest kenmerkende zijn onregelmatige of uitblijvende menstruaties, overmatige haargroei op plaatsen waar vrouwen normaal weinig haar hebben (hirsutisme), en acne of een vette huid. Niet iedereen heeft alle klachten tegelijk.

Veelvoorkomende klachten op een rij:

• Onregelmatige cyclus: minder dan acht menstruaties per jaar, of cycli die langer dan 35 dagen duren^[12][1]

• Hirsutisme: zichtbare haargroei op de kin, boven de lip, borst of buik

• Acne en vette huid: veroorzaakt door verhoogde androgeenspiegels

• Haaruitval op het hoofd: vergelijkbaar met het patroon bij mannen

• Gewichtstoename: met name rond de buik, samenhangend met insulineresistentie

• Moeite met zwanger worden: door het uitblijven van een regelmatige eisprong

• Stemmingsklachten: angst en somberheid komen vaker voor bij vrouwen met PCOS

Sommige vrouwen hebben een slanke bouw en toch PCOS; overgewicht is dus geen voorwaarde. Omgekeerd kunnen klachten zoals acne of een onregelmatige cyclus ook andere oorzaken hebben.

Wanneer direct contact opnemen? Neem contact op met uw eigen huisarts als u zich zorgen maakt over uw klachten. Buiten kantooruren kunt u de huisartsenpost bellen voor dringend advies. Bel 112 bij levensbedreigende klachten in Nederland. Raadpleeg ook uw huisarts als de menstruatie langer dan 90 dagen uitblijft, als u snel toenemende mannelijke kenmerken (virilisatie) bemerkt, als u abnormaal uterien bloedverlies heeft, of als u een kinderwens heeft en de eisprong uitblijft. Doe bij uitblijvende menstruatie eerst een zwangerschapstest voordat u verdere stappen overweegt.

Adolescenten: bij meisjes in de eerste jaren na de eerste menstruatie (menarche) wordt de diagnose PCOS terughoudend gesteld, omdat een onregelmatige cyclus in die periode ook normaal kan zijn.^[15]

Herkent u meerdere van bovenstaande klachten bij uzelf, dan is het verstandig dit te bespreken met uw huisarts. Thuisarts.nl benadrukt dat u niet zelf de diagnose kunt stellen en dat aanvullend onderzoek nodig is.

Welke behandelingen zijn er beschikbaar bij PCOS in Nederland?

PCOS wordt in Nederland behandeld met leefstijlmaatregelen en medicatie zoals de anticonceptiepil, metformine of ovulatie-inductie, afhankelijk van de klachten en kinderwens. Er bestaat geen behandeling die PCOS geneest.

Er bestaat geen behandeling die PCOS geneest, maar de klachten zijn in Nederland goed te behandelen via een combinatie van leefstijlmaatregelen en medicatie, afhankelijk van de klachten en de kinderwens. De behandeling wordt afgestemd op wat voor u het meest belastend is en vindt plaats in samenspraak met uw huisarts of, bij complexere situaties, een gynaecoloog of internist.

Leefstijl vormt de basis. Gezonde voeding, voldoende beweging en gewichtsreductie bij overgewicht kunnen de insulineresistentie verminderen, de hormoonbalans verbeteren en de menstruatiecyclus regelmatiger maken. Zelfs een gewichtsafname van 5 tot 10 procent kan al merkbaar effect hebben op de cyclus en vruchtbaarheid.^[13]

Medicamenteuze opties die in Nederland worden ingezet (de keuze en geschiktheid worden altijd in overleg met een arts bepaald):

• Gecombineerde orale anticonceptiva (COC): verlagen de androgeenproductie en reguleren de cyclus; eerste keus bij vrouwen zonder directe kinderwens. Bekende risico's zijn onder andere een verhoogd risico op veneuze trombo-embolie; COC zijn gecontra-indiceerd bij bepaalde aandoeningen (zoals een voorgeschiedenis van trombose of migraine met aura). Uw arts bespreekt de voor- en nadelen met u.

• Metformine: een bloedsuikerverlagend middel dat de insulineresistentie kan aanpakken en de cyclus kan verbeteren. Het gebruik van metformine bij PCOS is in Nederland off-label: de geregistreerde indicatie (conform de SmPC via de CBG Geneesmiddeleninformatiebank) betreft diabetes mellitus type 2. Het Farmacotherapeutisch Kompas beschrijft de toepassing bij PCOS. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn maag-darmklachten (misselijkheid, diarree); langdurig gebruik kan de vitamine B12-spiegel verlagen.^[11]

• Clomifeen: stimuleert de eisprong bij vrouwen met een kinderwens. Clomifeen is geregistreerd voor ovulatie-inductie. Een bekende bijwerking is een verhoogde kans op meerlingzwangerschap; gebruik vindt doorgaans plaats onder medische begeleiding in de tweede lijn.

• Letrozol: wordt eveneens ingezet voor ovulatie-inductie bij PCOS, maar is in Nederland voor deze indicatie off-label (de geregistreerde indicatie betreft borstkanker). Het Farmacotherapeutisch Kompas en internationale richtlijnen (waaronder de ESHRE 2023-richtlijn voor PCOS) beschrijven de toepassing. Gebruik vindt plaats onder begeleiding van een specialist. Ook bij letrozol bestaat een kans op meerlingzwangerschap.

• Anti-androgenen (zoals spironolacton): kunnen hirsutisme en acne verminderen. Het gebruik van spironolacton voor deze indicatie is in Nederland off-label. Spironolacton is teratogeen en mag niet worden gebruikt tijdens een zwangerschap; betrouwbare anticonceptie is verplicht. Mogelijke bijwerkingen zijn onder andere hyperkaliëmie (verhoogd kalium in het bloed). Gebruik vindt doorgaans in de tweede lijn plaats.

Dermatologische behandelingen voor acne of haargroei kunnen aanvullend worden ingezet. Psychologische begeleiding is zinvol bij stemmingsklachten.

Bijwerkingen melden: vermoedt u een bijwerking van een geneesmiddel dat u gebruikt, dan kunt u dit melden bij Bijwerkingencentrum Lareb (lareb.nl). Uw arts of apotheker kan u hierbij helpen.

Hoe stelt een arts de diagnose PCOS?

Een arts stelt de diagnose PCOS op basis van de Rotterdam-criteria via bloedonderzoek, lichamelijk onderzoek en eventueel echografie van de eierstokken. Andere oorzaken van een onregelmatige cyclus worden eerst uitgesloten.

Een arts stelt de diagnose PCOS op basis van de Rotterdam-criteria, waarbij ten minste twee van de volgende drie kenmerken aanwezig moeten zijn: een onregelmatige of uitblijvende eisprong, verhoogde androgeenspiegels in het bloed of klinische tekenen daarvan (zoals hirsutisme of acne), en een polycysteus aspect van de eierstokken op echografie.^[1][2]

Voordat het diagnostisch traject begint, wordt bij uitblijvende of onregelmatige menstruatie eerst een zwangerschapstest gedaan om zwangerschap uit te sluiten.

Het diagnostisch traject begint bij de huisarts met een uitgebreid gesprek over uw klachten, menstruatiepatroon en medische voorgeschiedenis. Daarna volgt lichamelijk onderzoek en bloedonderzoek. Relevante bloedwaarden zijn onder andere:

• LH en FSH: hormonen die de eisprong aansturen

• Testosteron en DHEAS: androgeenspiegels

• Nuchtere glucose en/of HbA1c: om glucose-intolerantie en diabetes type 2 op te sporen; bij een verhoogd risico (zoals een BMI van 25 of hoger, zwangerschapsdiabetes in de voorgeschiedenis of familiaire diabetes type 2) kan een orale glucosetolerantietest (OGTT met 75 g glucose) worden overwogen, conform de NHG-Standaard Amenorroe en de NVOG-richtlijn PCOS^[3]

• Schildklierhormoon (TSH) en prolactine: om andere oorzaken van een onregelmatige cyclus uit te sluiten

• 17-hydroxyprogesteron: kan worden bepaald om niet-klassieke congenitale bijnierhyperplasie uit te sluiten bij uitgesproken hyperandrogenisme^[17][18]

Routinematige bepaling van nuchtere insuline of HOMA-IR wordt in Nederland doorgaans niet aanbevolen voor de diagnostiek van PCOS, conform de NHG- en NVOG-aanbevelingen.^[3][16]

Echografie van de eierstokken, meestal via de vagina voor een nauwkeurig beeld, kan de aanwezigheid van meerdere kleine follikels aantonen. Belangrijk is dat de diagnose PCOS pas wordt gesteld nadat andere aandoeningen zijn uitgesloten, zoals schildklierafwijkingen, verhoogde prolactinewaarden of bijnierschorsaandoeningen.

Bij twijfel of bij een complexe situatie verwijst de huisarts door naar een gynaecoloog of internist. Verwijzing is ook aangewezen bij een kinderwens met uitblijvende eisprong, ernstig hirsutisme of acne, of wanneer eerstelijnsmaatregelen onvoldoende effect hebben.

Heeft u acute of levensbedreigende klachten, bel dan 112. Voor dringend medisch advies buiten kantooruren kunt u de huisartsenpost bellen. Voor niet-spoedeisende vragen neemt u contact op met uw eigen huisarts.

Frequently Asked Questions