Keto dieet en cholesterol: effect op LDL en HDL

Keto dieet en cholesterol: de combinatie roept veel vragen op. Een ketogeen dieet verandert het lipidenprofiel op meerdere manieren tegelijk. Bij de meeste mensen stijgt het HDL-cholesterol en dalen de triglyceriden, maar het LDL-cholesterol kan zowel stijgen als dalen. Welk effect optreedt, hangt af van uw persoonlijke risicofactoren en de samenstelling van uw dieet. In dit artikel leest u wat de wetenschap zegt, voor wie een keto dieet geschikt is, en wanneer u uw cholesterol moet laten controleren.

Wat is het effect van een keto dieet op je cholesterol?

Een keto dieet verhoogt doorgaans het HDL-cholesterol en verlaagt triglyceriden, maar het LDL-cholesterol kan stijgen of dalen afhankelijk van de persoon en de vetsamenstelling van het dieet.

Een ketogeen dieet heeft een wisselend effect op cholesterol: bij de meeste mensen stijgt het HDL-cholesterol en dalen de triglyceriden, maar het LDL-cholesterol kan zowel stijgen als dalen, afhankelijk van de persoon en de samenstelling van het dieet. Een ketogeen dieet is een voedingspatroon met zeer weinig koolhydraten (doorgaans minder dan 50 gram per dag), matige eiwitinname en een hoog aandeel vet. Door het tekort aan koolhydraten schakelt het lichaam over op vetverbranding en produceert het ketonlichamen als alternatieve energiebron, een toestand die ketose wordt genoemd.

De effecten op het lipidenspectrum zijn niet uniform. Onderzoek laat zien dat de kwaliteit van de vetinname een grote rol speelt: een dieet rijk aan onverzadigde vetten (zoals olijfolie, noten en vette vis) geeft een gunstiger lipidenprofiel dan een dieet dat voornamelijk bestaat uit verzadigd vet (zoals vet vlees en volle zuivelproducten).^[17][12] Dit sluit aan bij de aanbevelingen van de Gezondheidsraad over vetzuursamenstelling en cardiovasculair risico. De NHG-standaard Cardiovasculair risicomanagement (CVRM) benadrukt dat de totale voedingskwaliteit en het individuele cardiovasculaire risicoprofiel bepalend zijn voor de beoordeling van een dieet.

Belangrijk is dat de effecten op cholesterol sterk persoonsgebonden zijn. Bij een deel van de mensen stijgt het LDL-cholesterol duidelijk bij een ketogeen dieet; dit is beschreven in meerdere systematische reviews en is klinisch relevant, ook wanneer HDL stijgt en triglyceriden dalen.^[12][13] Voor mensen met een al verhoogd cardiovasculair risico verdient een stijging van LDL extra aandacht. Langetermijngegevens (langer dan 12 tot 24 maanden) over harde cardiovasculaire uitkomsten van ketogene diëten zijn beperkt en heterogeen; periodieke evaluatie met de huisarts blijft daarom aangewezen.^[12][13] Bespreek een ingrijpende dieetwijziging altijd eerst met uw huisarts of diëtist, zodat uw persoonlijke risicofactoren meegewogen kunnen worden.

Hoe veranderen LDL, HDL en triglyceriden bij ketose?

Bij ketose stijgt HDL bij de meeste mensen, dalen triglyceriden significant, en verandert LDL wisselend: zowel stijgingen als dalingen zijn beschreven en moeten samen worden beoordeeld.

Bij ketose stijgt het HDL-cholesterol bij de meeste mensen, dalen de triglyceriden doorgaans significant, en verandert het LDL-cholesterol in wisselende richting, waarbij zowel stijgingen als dalingen zijn beschreven. Deze drie waarden samen vormen een belangrijk deel van het cardiovasculaire risicoprofiel en mogen niet los van elkaar worden beoordeeld.

HDL-cholesterol wordt wel aangeduid als het "goede" cholesterol omdat het bijdraagt aan het transport van cholesterol terug naar de lever. Een stijging van HDL wordt over het algemeen als gunstig beschouwd. Bij een ketogeen dieet is een stijging van HDL een van de meest consistente bevindingen in de literatuur, vermoedelijk door de hogere vetinname en de verlaging van insulinespiegels.^[12][13]

Triglyceriden zijn vetten in het bloed die stijgen bij een hoge inname van koolhydraten en suikers. Omdat een ketogeen dieet koolhydraten sterk beperkt, dalen triglyceriden bij de meeste mensen aanzienlijk. Dit wordt als een gunstig effect beschouwd, zeker bij mensen met het metabool syndroom.

LDL-cholesterol is het meest onvoorspelbare onderdeel. Bij sommige mensen daalt het LDL, bij anderen stijgt het duidelijk. LDL-cholesterol is een causale risicofactor voor hart- en vaatziekten; een significante stijging is klinisch relevant en vraagt om actie, ook als HDL stijgt en triglyceriden dalen. Dit is het uitgangspunt van de NHG-standaard CVRM en de Europese ESC/EAS-richtlijn dyslipidemie. In Nederland wordt LDL-cholesterol doorgaans berekend via de Friedewald-formule of direct gemeten.^[1][2] Naast LDL-C zijn non-HDL-cholesterol en, bij hypertriglyceridemie of metabool syndroom, apoB nuttige aanvullende markers volgens deze richtlijnen. Een stijging van het LDL-cholesterol bij een ketogeen dieet moet altijd in de context van het volledige lipidenprofiel en het individuele risico worden beoordeeld door een arts.

Voor wie is een keto dieet geschikt of juist af te raden?

Een keto dieet kan overwogen worden bij volwassenen met overgewicht of diabetes type 2, maar is af te raden bij familiaire hypercholesterolemie, chronische nierziekte, diabetes type 1 en zwangerschap.

Een ketogeen dieet kan overwogen worden bij volwassenen met overgewicht of diabetes type 2 die baat kunnen hebben bij gewichtsreductie en betere bloedsuikerregulatie, maar het is af te raden bij mensen met bepaalde stofwisselingsziekten, nierziekten, of een hoog cardiovasculair risico waarbij het LDL-cholesterol al verhoogd is.

Mogelijk geschikt voor:

• Volwassenen met overgewicht (BMI boven 25) die andere dieetvormen zonder succes hebben geprobeerd

• Mensen met diabetes type 2, uitsluitend onder medische begeleiding, omdat het dieet de bloedsuikerspiegel sterk kan beïnvloeden en medicatieaanpassing nodig kan zijn

• Mensen met verhoogde triglyceriden of een laag HDL als onderdeel van het metabool syndroom

Af te raden of alleen onder strikte begeleiding bij:

• Mensen met familiaire hypercholesterolemie of een al sterk verhoogd LDL-cholesterol

• Mensen met diabetes type 1: ketose verhoogt het risico op diabetische ketoacidose; een ketogeen dieet is bij diabetes type 1 alleen overwegen onder specialistische begeleiding of wordt ontraden^[18][9]

• Mensen met (een voorgeschiedenis van) eetstoornissen, zoals anorexia, boulimia of eetbuistoornis

• Mensen met chronische nierziekte (met name bij een eGFR onder 60 ml/min/1,73 m²): strikte dieetbegeleiding is noodzakelijk en eiwitinname kan beperkt moeten worden; een ketogeen dieet is niet per definitie eiwitrijk, maar individuele aanpassing is vereist

• Mensen met pancreatitis of galsteenlijden, waarbij een vetrijk dieet klachten kan verergeren

• Zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven

• Mensen die vitamine K-antagonisten gebruiken (acenocoumarol of fenprocoumon): grote dieetveranderingen kunnen de INR beïnvloeden en vereisen extra controle bij de trombosedienst. Bij gebruik van directe orale anticoagulantia (DOAC's) zijn doorgaans geen dieetinteracties bekend, maar overleg met de voorschrijver blijft verstandig^[7]

• Mensen die bloedsuikerverlagende medicatie gebruiken, vanwege het risico op hypoglykemie en de noodzaak tot dosisaanpassing

In Nederland wordt bij gewichtsmanagement een individuele aanpak aanbevolen waarbij een diëtist betrokken is, conform de Zorgstandaard Obesitas van het Partnerschap Overgewicht Nederland (PON).^[10][11] De huisarts kan doorverwijzen naar een diëtist of naar een Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI). Vergoeding vanuit de basisverzekering in Nederland is afhankelijk van de indicatie en de voorwaarden van het Zorginstituut Nederland; raadpleeg uw zorgverzekeraar of de website van het Zorginstituut Nederland voor actuele informatie. Een ketogeen dieet is geen vervanging van medische behandeling en dient altijd in overleg met een zorgverlener te worden gestart.

Wanneer moet je je cholesterol laten controleren bij een keto dieet?

Laat uw cholesterol controleren voor de start en opnieuw na drie tot zes maanden; bij een verhoogd cardiovasculair risico of medicatiegebruik al na zes tot twaalf weken.

Wie start met een ketogeen dieet, laat het cholesterol het beste vóór de start controleren en opnieuw na drie tot zes maanden, zodat eventuele veranderingen in het lipidenprofiel tijdig worden gesignaleerd. Dit is een pragmatisch advies dat aansluit bij het principe van periodieke evaluatie bij ingrijpende dieetwijzigingen; de NHG-standaard Cardiovasculair risicomanagement geeft risicogestuurde aanbevelingen voor de frequentie van lipidencontrole.

In Nederland kunnen lipiden in principe niet-nuchter worden bepaald; dit is de gangbare praktijk conform het standpunt van de Nederlandse Vereniging voor Klinische Chemie en Laboratoriumgeneeskunde (NVKC). Nuchter prikken is alleen nodig in specifieke situaties, bijvoorbeeld bij sterk verhoogde triglyceriden. Overleg met uw huisarts welke aanpak in uw situatie het meest geschikt is.

Een bloedafname bij de huisarts geeft inzicht in:

• Totaalcholesterol

• LDL-cholesterol (laag-densiteit lipoproteïne)

• HDL-cholesterol (hoog-densiteit lipoproteïne)

• Triglyceriden

• Non-HDL-cholesterol, dat steeds vaker wordt gebruikt als maat voor cardiovasculair risico; bij sterk verhoogde triglyceriden of vermoeden van atherogene dyslipidemie kan ook apoB worden bepaald

Bij mensen met een al bekend verhoogd cardiovasculair risico, familiaire hypercholesterolemie, of bij gebruik van cholesterolverlagende medicatie (zoals statines) is controle na zes tot twaalf weken na de start van het dieet aan te bevelen.^[1][5] Een duidelijke stijging van het LDL-cholesterol is klinisch relevant en een reden om het dieet te heroverwegen en de huisarts te raadplegen; de NHG-standaard CVRM biedt kaders voor doelwaarden en risicogestuurde besluitvorming.

Meld aanhoudende klachten zoals vermoeidheid of hartkloppingen aan uw eigen huisarts. Bij acute klachten zoals hevige pijn op de borst of ernstige kortademigheid belt u 112. Buiten kantooruren kunt u voor dringend advies de huisartsenpost bellen. Bijwerkingen van medicijnen die u naast het dieet gebruikt, kunnen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb. Regelmatige controle maakt het mogelijk om het dieet tijdig bij te stellen en onnodige gezondheidsrisico's te voorkomen.

Veelgestelde vragen