Slaapapneu symptomen: klachten en diagnose

Slaapapneu symptomen worden vaak pas herkend als een bedpartner meldt dat de ademhaling 's nachts stopt. Toch zijn er meer aanwijzingen: overmatige vermoeidheid overdag, hoofdpijn bij het opstaan en concentratieproblemen kunnen allemaal wijzen op deze veelvoorkomende slaapstoornis. In dit artikel leest u welke klachten kenmerkend zijn, wanneer u naar de huisarts gaat, hoe de diagnose in Nederland wordt gesteld en welke risicofactoren een rol spelen.

Wat is slaapapneu en hoe ontstaat het?

Slaapapneu is een slaapstoornis waarbij de ademhaling herhaaldelijk stopt doordat de keelspieren te sterk ontspannen en de luchtweg afsluiten, wat leidt tot zuurstoftekort en verstoorde slaap.

Slaapapneu is een slaapstoornis waarbij de ademhaling tijdens de slaap herhaaldelijk stopt of sterk vermindert, met als gevolg een verstoorde nachtrust en zuurstoftekort in het bloed. De meest voorkomende vorm is obstructief slaapapneu (OSA), waarbij de spieren in de keel en tong tijdens de slaap te sterk ontspannen en de bovenste luchtweg gedeeltelijk of volledig afsluiten. Minder vaak voorkomt centrale slaapapneu, waarbij het ademhalingscentrum in de hersenen tijdelijk geen signaal stuurt naar de ademhalingsspieren.

Tijdens een apneu-episode daalt het zuurstofgehalte in het bloed, wat het lichaam activeert om even wakker te worden en de ademhaling te herstellen. Deze micro-ontwakingen duren vaak slechts enkele seconden en worden zelden bewust ervaren, maar ze onderbreken de diepe slaapfasen die nodig zijn voor herstel. Bij ernstig slaapapneu kunnen deze onderbrekingen tientallen tot honderden keren per nacht optreden.

De ernst van slaapapneu wordt uitgedrukt in de apneu-hypopneu-index (AHI), het gemiddeld aantal ademstops per uur slaap. Een AHI van 5 tot 15 geldt als licht, 15 tot 30 als matig en meer dan 30 als ernstig. De diagnose obstructief slaapapneusyndroom (OSAS) berust echter niet op de AHI-waarde alleen: klachten, risicoprofiel en de context van de patiënt worden altijd meegewogen, conform de richtlijnen van de Federatie Medisch Specialisten en het Nederlands Slaapgeneeskunde Genootschap.

Slaapapneu is niet alleen een slaapprobleem: de aandoening is geassocieerd met een verhoogd risico op hoge bloeddruk, hart- en vaatziekten en diabetes type 2.^[4][5] Of behandeling dit risico vermindert, is niet voor alle eindpunten eenduidig aangetoond. Vroegtijdige herkenning van de klachten is desalniettemin van belang. Meer informatie voor patiënten is te vinden op Thuisarts.nl (NHG).

Welke klachten wijzen op slaapapneu?

Luid snurken met hoorbare ademstops, overmatige slaperigheid overdag en niet-uitgerust wakker worden zijn de meest kenmerkende klachten; ook ochtendhoofpijn, concentratieproblemen en nachtelijk happen naar adem komen voor.

Luid snurken dat regelmatig wordt onderbroken door hoorbare ademstops is het meest kenmerkende symptoom van obstructief slaapapneu, al hebben niet alle mensen met slaapapneu een bedpartner die dit opmerkt. Andere veelvoorkomende klachten zijn:

• Overmatige slaperigheid overdag: in slaap vallen tijdens rustige activiteiten zoals lezen, televisiekijken of autorijden.

• Niet-uitgerust wakker worden: ondanks voldoende uren in bed voelt men zich vermoeid en niet verfrist.

• Hoofdpijn bij het opstaan: door het herhaaldelijk dalen van het zuurstofgehalte 's nachts.

• Concentratieproblemen en vergeetachtigheid: door de gefragmenteerde slaap.

• Prikkelbaarheid en stemmingswisselingen: chronisch slaaptekort beïnvloedt het emotioneel functioneren.

• Nachtelijk stikken of happen naar adem (gasping): een plotseling gevoel van verstikking dat iemand wakker schudt.

• Overmatig nachtzweten: een minder bekend maar regelmatig gemeld symptoom.

• Nachtelijk plassen (nycturie): vaker dan normaal wakker worden om te plassen kan een indirect gevolg zijn van de ademstops.

• Droge mond of keelpijn bij het opstaan: door mondademhaling tijdens de slaap.

Bij kinderen kunnen de symptomen anders zijn dan bij volwassenen. Kinderen met slaapapneu vertonen soms juist hyperactiviteit in plaats van slaperigheid, en kunnen ook last hebben van bedplassen, gedragsproblemen of leer- en groeiproblemen. Vergroot keel- of neusamandelen (tonsillen en adenoïden) zijn bij kinderen een veelvoorkomende oorzaak en worden bij verwijzing meebeoordeeld.^[8][9]

Het is belangrijk te beseffen dat niet iedereen alle klachten tegelijk heeft: soms is overmatige vermoeidheid overdag de enige aanwijzing. Wanneer meerdere van bovenstaande klachten tegelijk aanwezig zijn, is het zinvol dit te bespreken met een arts.

Wanneer moet je naar de huisarts met deze klachten?

Raadpleeg de huisarts als klachten zoals overmatige slaperigheid of hoorbare ademstops langer dan enkele weken aanhouden en het dagelijks functioneren beinvloeden; bij veiligheidsrisico's zoals beroepsmatig rijden is sneller contact nodig.

Raadpleeg de eigen huisarts wanneer klachten zoals overmatige slaperigheid overdag, niet-uitgerust wakker worden of hoorbare ademstops tijdens de slaap langer dan enkele weken aanhouden en het dagelijks functioneren beïnvloeden. De huisarts is het eerste aanspreekpunt voor de beoordeling van slaapklachten in Nederland en kan bepalen of verder onderzoek nodig is. Om de klachten goed in kaart te brengen, kan de huisarts gebruik maken van gevalideerde vragenlijsten zoals de Epworth Sleepiness Scale (een maat voor slaperigheid overdag) en de STOP-Bang-vragenlijst (een screeningsinstrument voor het risico op OSAS).^[11][12]

Er zijn situaties waarbij sneller contact nodig is. Neem zo snel mogelijk contact op met de huisarts of, buiten kantooruren, de huisartsenpost als:

• Slaperigheid overdag een veiligheidsrisico vormt, bijvoorbeeld bij beroepsmatig rijden of het bedienen van machines.

• Er sprake is van plotselinge verwardheid, ernstige hoofdpijn of kortademigheid die niet verklaard worden door een andere bekende oorzaak.

• Een bedpartner meldt dat de ademhaling langdurig stopt en de persoon moeilijk te wekken is.

Bel 112 uitsluitend bij een levensbedreigende situatie, zoals bewusteloosheid of ernstige ademhalingsproblemen die niet vanzelf herstellen.

Belangrijk voor bestuurders in Nederland: het CBR hanteert specifieke richtlijnen voor rijgeschiktheid bij (vermoeden van) OSAS en ernstige slaperigheid overdag. Wie beroepsmatig rijdt of twijfelt aan de eigen rijveiligheid, bespreekt dit met de huisarts. Meer informatie staat op de website van het CBR (Regeling eisen geschiktheid).

De huisarts zal bij het consult vragen naar de aard en duur van de klachten, het slaappatroon, het gebruik van alcohol en medicijnen, en eventuele andere aandoeningen. Het kan helpen om vooraf een slaapdagboek bij te houden of een bedpartner mee te nemen die de nachtelijke klachten kan beschrijven. Op basis van dit gesprek beslist de huisarts of verwijzing naar een slaapcentrum of specialist nodig is.

Hoe wordt slaapapneu vastgesteld in Nederland?

Slaapapneu wordt vastgesteld via ambulant slaaponderzoek of polysomnografie, waarbij de AHI en zuurstofdesaturatie worden gemeten in combinatie met klachten en risicoprofiel.

Slaapapneu wordt in Nederland vastgesteld via slaaponderzoek, waarbij de gouden standaard de polysomnografie (PSG) is: een uitgebreid onderzoek waarbij meerdere lichaamsfuncties tijdens de slaap worden gemeten in een gespecialiseerd slaapcentrum. In de praktijk wordt in Nederland echter vaak eerst een ambulant slaaponderzoek (thuisslaapregistratie of polygrafie) uitgevoerd, waarbij de patiënt een draagbaar meetapparaat mee naar huis krijgt dat ademhaling, zuurstofgehalte, hartslag en slaaphouding registreert.^[1][3]

De huisarts verwijst bij verdenking op slaapapneu doorgaans naar een longarts, kno-arts of neuroloog, afhankelijk van de lokale zorgstructuur en de vermoedelijke oorzaak. Sommige ziekenhuizen en klinieken beschikken over een multidisciplinair slaapteam.

Tijdens het onderzoek worden de AHI en de zuurstofdesaturatie-index (ODI) berekend. De diagnose OSAS berust op deze meetwaarden in combinatie met de klachten en het risicoprofiel van de patiënt, niet op de AHI-waarde alleen. Op basis van de uitslag en de bijbehorende klachten stelt de behandelend arts een diagnose en bespreekt de behandelopties.

Bij licht slaapapneu kan leefstijladvies voldoende zijn. Bij matig tot ernstig slaapapneu is behandeling met een CPAP-apparaat (continue positieve luchtdruk via een masker) de meest toegepaste methode.^[4][15] Een mandibulair repositie-apparaat (MRA), een bitje dat de onderkaak naar voren houdt, wordt doorgaans overwogen bij licht tot matig OSAS of wanneer iemand CPAP niet verdraagt.^[1][2] In geselecteerde gevallen kan een chirurgische ingreep worden besproken. De keuze tussen behandelopties wordt individueel bepaald door de behandelend specialist, conform de richtlijnen van de Federatie Medisch Specialisten (FMS), de NVALT en het Nederlands Slaapgeneeskunde Genootschap.

De verwijzing en het slaaponderzoek vallen in Nederland doorgaans onder de basisverzekering, waarbij het eigen risico van toepassing is. Vergoeding van hulpmiddelen zoals CPAP en MRA is gebonden aan voorwaarden; deze kunnen per zorgverzekeraar en contract verschillen. Raadpleeg voor actuele vergoedingsinformatie de eigen zorgverzekeraar of de website van Zorginstituut Nederland.

Risicofactoren en leefstijl bij slaapapneu

Overgewicht is de belangrijkste beïnvloedbare risicofactor; ook alcoholgebruik, roken, mannelijk geslacht en anatomische kenmerken verhogen het risico op obstructief slaapapneu.

Overgewicht is de belangrijkste beïnvloedbare risicofactor voor obstructief slaapapneu: vetophoping rond de keel en hals verkleint de luchtweg en vergroot de kans op afsluiting tijdens de slaap.^[18] Andere risicofactoren zijn:

• Mannelijk geslacht: mannen hebben een hogere kans op slaapapneu dan vrouwen, al neemt het risico bij vrouwen toe na de menopauze.

• Leeftijd: de kans op slaapapneu stijgt met het ouder worden door verminderde spierspanning in de keel.

• Anatomische kenmerken: een kleine onderkaak, grote amandelen, een afwijkend neustussenschot of een korte, brede nek verhogen het risico.

• Alcoholgebruik en sederende medicijnen: alcohol en slaapmiddelen ontspannen de keelspieren extra, wat de kans op ademstops vergroot.

• Opioïdengebruik: opioïden kunnen de ademhalingsaansturing onderdrukken en zowel obstructief als centraal slaapapneu uitlokken of verergeren.^[17]

• Chronische neusobstructie of rhinitis: een belemmerde neusademhaling vergroot de kans op mondademhaling en kan de ernst van slaapapneu beïnvloeden.

• Roken: roken veroorzaakt ontsteking en vochtophoping in de bovenste luchtwegen.

• Familiaire aanleg: slaapapneu komt vaker voor in bepaalde families, wat wijst op een genetische component.

• Andere aandoeningen: hypothyreoïdie, acromegalie en hartfalen kunnen slaapapneu uitlokken of verergeren.^[19][20]

Leefstijlaanpassingen kunnen de ernst van slaapapneu verminderen. Gewichtsreductie bij overgewicht, stoppen met roken, beperken van alcoholgebruik (zeker in de avonduren) en slapen op de zij in plaats van op de rug zijn maatregelen die de klachten kunnen verlichten. Bij matig tot ernstig slaapapneu vormen deze aanpassingen een waardevolle aanvulling op de medische behandeling, maar vervangen die niet. Bespreek leefstijlveranderingen altijd in overleg met de eigen huisarts of behandelend specialist.

Frequently Asked Questions