Visceraal vet bij mannen: risico's en aanpak

Visceraal vet bij mannen is een serieus gezondheidsrisico dat verder gaat dan een dikkere buik. Dit diepgelegen buikvet rondom de organen verhoogt het risico op hart- en vaatziekten, type 2 diabetes en het metabool syndroom. Mannen zijn door hormonale factoren extra gevoelig voor ophoping van visceraal vet in de buikstreek. In dit artikel leest u wat visceraal vet precies is, hoe u het herkent, welke leefstijlveranderingen helpen en wanneer medicamenteuze behandeling een optie is.

Wat is visceraal vet en waarom is het gevaarlijk voor mannen?

Visceraal vet is diepgelegen buikvet rondom de organen dat bij mannen sterk geassocieerd is met hart- en vaatziekten, type 2 diabetes en het metabool syndroom, mede door het androïde vetpatroon.

Visceraal vet is het diepgelegen buikvet dat zich ophoopt rondom de inwendige organen zoals de lever, de alvleesklier en de darmen. Bij mannen is dit type vet sterker geassocieerd met hart- en vaatziekten, type 2 diabetes en bepaalde vormen van kanker (waaronder colorectale kanker) dan onderhuids vet.^[2][28] In tegenstelling tot het zichtbare vet direct onder de huid is visceraal vet metabolisch actief: het scheidt ontstekingsbevorderende stoffen en hormonen af die de insulinegevoeligheid verminderen en de bloeddruk verhogen.^[27][28]

Mannen slaan van nature meer vet op in de buikstreek dan vrouwen, mede door hormonale verschillen. Dit zogeheten androïde vetpatroon, ook wel het 'appelvormige' lichaam genoemd, vergroot het risico op het metabool syndroom: een combinatie van verhoogde bloeddruk, verhoogde bloedsuikerwaarden, ongunstige bloedvetten en een grote buikomvang.

Belangrijk is dat iemand met een normaal lichaamsgewicht toch een aanzienlijke hoeveelheid visceraal vet kan hebben. Dit fenomeen wordt in de volksmond wel 'TOFI' (thin outside, fat inside) genoemd. Het is geen formele diagnose in de Nederlandse richtlijnen (zoals de NHG-Standaard Obesitas), maar het illustreert dat de gevaren van visceraal vet niet uitsluitend voorbehouden zijn aan mannen met overgewicht. Thuisarts.nl biedt patiëntgerichte uitleg over overgewicht en buikvet in begrijpelijke taal.

Hoe weet je of je te veel visceraal vet hebt?

Een buikomvang van 102 cm of meer bij mannen is de klinische grenswaarde voor verhoogd risico; de buikomvangmeting is een betere voorspeller van cardiometabool risico dan de BMI alleen.

Een buikomvang van 102 centimeter of meer bij mannen geldt als een klinische grenswaarde die wijst op een verhoogd risico door overmatig visceraal vet. Deze drempel is gebaseerd op de NHG-Standaard Obesitas en de NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement (CVRM), en sluit aan bij WHO- en IDF-criteria voor abdominale adipositas. Belangrijk: voor mannen met een niet-Europese achtergrond hanteren internationale richtlijnen (WHO/IDF) lagere grenswaarden, bijvoorbeeld 94 cm voor mannen van Europese afkomst als vroeg signaal, en nog lagere waarden voor mannen van Zuid-Aziatische of Oost-Aziatische afkomst. De eigen huisarts kan beoordelen welke drempel in een individuele situatie van toepassing is.

De meting wordt gedaan op het middelpunt tussen de onderste ribbenboog en de bekkenkam, met een niet-elastisch meetlint, in ontspannen toestand en na een normale uitademing, conform de WHO-meetinstructies.^[2]

De body mass index (BMI) geeft een indruk van het totale lichaamsgewicht in verhouding tot de lengte, maar zegt niets over de verdeling van vet over het lichaam. Twee mannen met dezelfde BMI kunnen sterk verschillen in de hoeveelheid visceraal vet. Daarom wordt de buikomvang beschouwd als een betere voorspeller van cardiometabool risico dan de BMI alleen.

Voor een nauwkeurigere meting zijn beeldvormende technieken beschikbaar:

• MRI en CT-scan: gelden als de gouden standaard voor het meten van visceraal vet, maar zijn kostbaar en niet routinematig beschikbaar.^[2]

• DEXA-scan: geeft een schatting van de vetverdeling en wordt soms ingezet in onderzoeksverband.

• Bioelektrische impedantieanalyse (BIA): sommige weegschalen en apparaten gebruiken deze methode, maar de nauwkeurigheid varieert en BIA is niet standaard beschikbaar in elke huisartsenpraktijk.

In de dagelijkse praktijk in Nederland volstaat de buikomvangmeting als eerste screeningsinstrument. Bij twijfel of bij aanwezigheid van andere risicofactoren kan de eigen huisarts verdere diagnostiek overwegen.

Welke leefstijlveranderingen helpen bij het verminderen van buikvet?

Een combinatie van voedingsaanpassingen, minimaal 150 minuten aerobe beweging per week en krachttraining is het meest effectief; via de huisarts is verwijzing naar een Gecombineerde Leefstijlinterventie mogelijk.

Een combinatie van voedingsaanpassingen en regelmatige lichaamsbeweging is de meest effectieve en veiligste aanpak om visceraal vet bij mannen te verminderen. Dit wordt onderbouwd door de NHG-Standaard Obesitas en de NHG-Standaard Cardiovasculair risicomanagement. Er bestaat geen specifieke oefening of dieet dat uitsluitend visceraal vet aanpakt: gewichtsverlies in het algemeen leidt tot een vermindering van zowel onderhuids als visceraal vet, waarbij visceraal vet relatief snel reageert op een negatieve energiebalans.

Voeding:

• Beperk de inname van sterk bewerkte voedingsmiddelen, suikerhoudende dranken en transvetten.

• Kies voor vezelrijke producten zoals groenten, peulvruchten en volkoren granen, die de verzadiging bevorderen (conform de Richtlijnen Goede Voeding van het Voedingscentrum).

• Matig alcoholgebruik: alcohol bevordert de opslag van visceraal vet en verhoogt de leverbelasting.

• Een mediterraan voedingspatroon wordt in meerdere richtlijnen als gunstig beschreven voor cardiometabool risico, onder meer in de NHG-Standaard CVRM.

Beweging:

• Streef naar minimaal 150 minuten matig intensieve aerobe activiteit per week, zoals stevig wandelen, fietsen of zwemmen.^[2][5]

• Krachttraining twee keer per week ondersteunt het behoud van spiermassa en verbetert de insulinegevoeligheid.

• Verminder langdurig zitten: ook bij voldoende sport is langdurig sedentair gedrag een zelfstandige risicofactor.

Slaap en stress: Chronieken slaaptekort en langdurige psychosociale stress verhogen het cortisolniveau, wat visceraal vetopslag bevordert. Aandacht voor slaaphygiëne en stressmanagement is daarom een onderdeel van een integrale aanpak.

Gecombineerde Leefstijlinterventie (GLI): In Nederland kunnen mensen met overgewicht of obesitas via de eigen huisarts worden verwezen naar een Gecombineerde Leefstijlinterventie. De GLI combineert begeleiding op het gebied van voeding, beweging en gedrag, en kan vanuit de basisverzekering vergoed worden (eigen risico is van toepassing; raadpleeg de eigen huisarts of zorgverzekeraar voor de actuele voorwaarden). Zorginstituut Nederland heeft de GLI opgenomen in het basispakket voor specifieke doelgroepen.^[6][7] Bij vragen over een persoonlijk leefstijlplan kan de eigen huisarts of een diëtist in Nederland ondersteuning bieden.

Wanneer is medicamenteuze behandeling een optie bij visceraal vet?

Medicamenteuze behandeling wordt overwogen bij een BMI van 30 of hoger, of bij 27 of hoger met comorbiditeiten, altijd als aanvulling op leefstijlverandering en in overleg met een arts.

Medicamenteuze behandeling bij overgewicht of obesitas met visceraal vet wordt in Nederland overwogen wanneer leefstijlinterventies onvoldoende resultaat geven bij een BMI van 30 kg/m² of hoger, of bij een BMI van 27 kg/m² of hoger in combinatie met gewichtsgerelateerde aandoeningen zoals type 2 diabetes of hypertensie. De beslissing wordt altijd genomen in overleg met een arts, die de individuele situatie beoordeelt.

Er zijn in Europa meerdere geneesmiddelen toegelaten voor gewichtsbeheer bij volwassenen. De onderstaande voorbeelden zijn geen uitputtende lijst; het Farmacotherapeutisch Kompas biedt een volledig overzicht van in Nederland beschikbare middelen:

• Orlistat (onder meer Xenical en alli): remt de vetopname in de darm en is al langer beschikbaar.

• Naltrexon/bupropion (Mysimba): werkt op hersengebieden die de eetlust en beloningsrespons reguleren.

• Liraglutide (Saxenda): een GLP-1-receptoragonist die de eetlust remt.

• Semaglutide (Wegovy): een GLP-1-receptoragonist die de eetlust remt via werking op hersengebieden die de energiebalans reguleren. De goedgekeurde onderhoudsdosis voor gewichtsbeheer bedraagt 2,4 mg per week subcutaan; in Nederland is ook een hogere sterkte van 7,2 mg per week geregistreerd. De exacte doseringsopbouw staat beschreven in de SmPC (rubriek 4.2), beschikbaar via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank.

• Tirzepatide (Mounjaro): een dubbele GIP- en GLP-1-receptoragonist die eveneens de eetlust vermindert en de insulinesecretie moduleert. Mounjaro is in Nederland goedgekeurd voor zowel gewichtsbeheer als voor de behandeling van type 2 diabetes. De exacte dosering staat in de SmPC (rubriek 4.2) via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank.

Alle genoemde middelen worden uitsluitend ingezet als aanvulling op een caloriearm dieet en meer beweging, niet als vervanging daarvan, conform de goedgekeurde productinformatie. Semaglutide mag niet worden gecombineerd met andere GLP-1-receptoragonisten.^[9][16]

Toelating door de Europese Commissie (op basis van een positief EMA-advies) of door het CBG-MEB staat los van vergoeding. In Nederland worden gewichtsbeheermedicijnen in de meeste gevallen niet vergoed vanuit de basisverzekering. Zorginstituut Nederland is de instantie die beslist over pakkettoelating; de actuele vergoedingsstatus kan wijzigen. De eigen huisarts of apotheker kan actuele informatie geven over vergoeding en individuele toepasbaarheid. Bariatrische chirurgie is een andere optie bij ernstige obesitas, maar valt buiten het bestek van dit artikel.

Risico's en bijwerkingen van behandelingen: wat moet je weten?

De meest voorkomende bijwerkingen van GLP-1-receptoragonisten zijn maagdarmklachten; bij aanhoudende ernstige buikpijn moet het gebruik direct worden gestaakt en medische hulp worden gezocht.

Elke behandeling, of het nu gaat om intensieve leefstijlverandering of medicamenteuze therapie, brengt aandachtspunten met zich mee die een man met visceraal vet moet kennen voordat hij een keuze maakt. Bij leefstijlinterventies zijn de risico's beperkt, maar te snel gewichtsverlies kan leiden tot verlies van spiermassa en galsteenvorming.

Bij GLP-1- en GIP/GLP-1-receptoragonisten zoals semaglutide en tirzepatide zijn de meest voorkomende bijwerkingen maagdarmklachten:

• Misselijkheid, braken, diarree en obstipatie, vooral in de beginfase of bij dosisverhoging.

• Deze klachten zijn doorgaans tijdelijk en verminderen naarmate het lichaam aan het middel went.

Belangrijke waarschuwingen uit de goedgekeurde productinformatie (SmPC, rubrieken 4.4 en 4.8) zijn onder meer:

• Acute pancreatitis: bij aanhoudende, ernstige buikpijn moet het gebruik direct worden gestaakt en moet medische hulp worden gezocht. Bij bevestigde pancreatitis mag het middel niet worden hervat. Bel in een noodsituatie 112.

• Galwegaandoeningen: galstenen en ontsteking van de galblaas zijn gemeld.

• Dehydratie en nierfunctie: maagdarmklachten kunnen leiden tot uitdroging, met mogelijke verslechtering van de nierfunctie. Voldoende vochtinname is belangrijk; bij ernstige klachten contact opnemen met de eigen huisarts.

• Diabetische retinopathie: bij mensen met type 2 diabetes is verslechtering van retinopathie gemeld, met name bij snelle verbetering van de bloedsuikerregulatie. Regelmatige oogcontrole is aangewezen.

• Gastroparese: bij ernstige maagontledigingsstoornissen is voorzichtigheid geboden; raadpleeg de arts.

• Aspiratierisico bij anesthesie of diepe sedatie: informeer de behandelend arts of anesthesist tijdig over het gebruik van deze middelen vanwege het risico op aspiratie bij vertraagde maagontlediging.

• Hypoglykemie: in combinatie met sulfonylureumderivaten of insuline is het risico op een te lage bloedsuikerwaarde verhoogd. De arts kan de dosering van het sulfonylureumderivaat of insuline aanpassen. Bloedglucose wordt uitgedrukt in mmol/L.

• Hartslag: een lichte stijging van de hartfrequentie is beschreven.

• Dieronderzoek heeft aanwijzingen gegeven voor schildkliercelveranderingen; de klinische relevantie hiervan voor mensen is op basis van de huidige productinformatie niet vastgesteld. Raadpleeg de SmPC (rubriek 5.3) via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank voor de volledige context.

Bijwerkingen van geneesmiddelen kunnen in Nederland worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb, zodat de veiligheidsgegevens continu worden gemonitord. Bij nieuwe of verergerende klachten tijdens een behandeling is het verstandig contact op te nemen met de eigen huisarts. Buiten kantooruren kan de huisartsenpost worden geraadpleegd voor urgente vragen die geen onmiddellijk levensgevaar vormen.

Frequently Asked Questions