Liraglutide en alzheimer: wat zegt het onderzoek?

Liraglutide en alzheimer staan steeds vaker samen in wetenschappelijke discussies, maar wat is er werkelijk bekend? Liraglutide is een GLP-1-receptoragonist die in Nederland is geregistreerd voor diabetes type 2 en gewichtsbeheersing. Omdat GLP-1-receptoren ook in de hersenen voorkomen, onderzochten wetenschappers of dit middel neuroprotectief zou kunnen werken. De resultaten van de grootste klinische studie tot nu toe zijn echter teleurstellend. Dit artikel legt uit wat de wetenschap zegt, welke risico's liraglutide heeft en wanneer een gesprek met de huisarts zinvol is.

Wat is liraglutide en hoe werkt het in het lichaam?

Liraglutide is een GLP-1-receptoragonist die insulineafgifte stimuleert, glucagonafgifte remt en maaglediging vertraagt. GLP-1-receptoren in de hersenen wekten interesse in neuroprotectieve effecten, maar bewezen klinische werkzaamheid bij mensen ontbreekt.

Liraglutide is een geneesmiddel dat behoort tot de klasse van de glucagon-achtige peptide-1 (GLP-1) receptoragonisten en wordt via een onderhuidse injectie toegediend. Het bootst het effect na van het lichaamseigen hormoon GLP-1, dat normaal gesproken vrijkomt na een maaltijd. Door binding aan de GLP-1-receptor stimuleert liraglutide de insulineafgifte op een glucoseafhankelijke manier, remt het de glucagonafgifte en vertraagt het de maaglediging. Liraglutide is geen vervanging voor insuline; patiënten die insuline gebruiken mogen dit niet zomaar vervangen door liraglutide.

In Nederland is liraglutide geregistreerd onder de merknamen Victoza en Saxenda. Beide producten zijn centraal geautoriseerd door de Europese Commissie op basis van een positief advies van het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA). De actuele productinformatie is beschikbaar via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank en de EMA EPAR-pagina's.

Victoza (liraglutide 1,2 mg en 1,8 mg) is in Nederland geregistreerd voor de behandeling van diabetes mellitus type 2 bij volwassenen, adolescenten en kinderen van 10 jaar en ouder, als aanvulling op dieet en lichaamsbeweging.

Saxenda (liraglutide 3 mg) is in Nederland geregistreerd voor gewichtsbeheersing bij volwassenen met obesitas (BMI ≥30 kg/m²) of overgewicht (BMI ≥27 kg/m²) met gewichtsgerelateerde comorbiditeiten, en bij adolescenten van 12 jaar en ouder met obesitas. Raadpleeg de actuele SmPC via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank voor de volledige indicatietekst, inclusief stopcriteria.

Wat wetenschappelijk interessant is voor onderzoekers, is dat GLP-1-receptoren niet alleen in de alvleesklier aanwezig zijn, maar ook in verschillende hersengebieden, waaronder de hippocampus en de cortex. Dit heeft geleid tot de hypothese dat GLP-1-receptoragonisten zoals liraglutide mogelijk neuroprotectieve eigenschappen zouden kunnen hebben. Preklinische studies suggereren effecten op ontstekingsprocessen in de hersenen, oxidatieve stress en de ophoping van amyloïd-bèta-plaques, eiwitten die een rol spelen bij de ziekte van Alzheimer. Deze bevindingen zijn echter afkomstig uit diermodellen en vroege klinische studies, en mogen niet worden gelijkgesteld aan bewezen klinische werkzaamheid bij mensen.

Kan liraglutide bescherming bieden tegen alzheimer?

Liraglutide biedt geen bewezen bescherming tegen alzheimer. De ELAD-studie (2024) toonde geen significant voordeel op hersenvolumeverlies of cognitieve uitkomsten ten opzichte van placebo.

Er is op dit moment geen officieel vastgesteld verband tussen liraglutide en bescherming tegen of behandeling van de ziekte van Alzheimer. Liraglutide is door de EMA noch door het CBG goedgekeurd voor enige neurologische indicatie, en het gebruik ervan bij alzheimer valt buiten de goedgekeurde productinformatie.

De wetenschappelijke interesse in dit verband is echter reëel. De ELAD-studie (Evaluating Liraglutide in Alzheimer's Disease), een gerandomiseerde, dubbelblinde, placebogecontroleerde fase 2-studie uitgevoerd in het Verenigd Koninkrijk, onderzocht of liraglutide de progressie van milde alzheimer kon vertragen. De resultaten, gepubliceerd in 2024 in het tijdschrift The Lancet eClinicalMedicine (Femminella et al., 2024), toonden geen statistisch significant verschil in de primaire uitkomstmaat (hersenvolumeverlies gemeten met MRI) tussen de liraglutide- en placebogroep. Secundaire uitkomstmaten lieten evenmin overtuigende voordelen zien.

Deze bevindingen betekenen niet dat het onderzoek naar GLP-1-receptoragonisten bij neurodegeneratieve aandoeningen is gestopt. Andere middelen uit dezelfde klasse worden nog steeds onderzocht in lopende studies. Informatie over lopende klinische studies is te vinden via het EU Clinical Trials Register, CCMO ToetsingOnline en ClinicalTrials.gov. Wetenschappers wijzen erop dat de heterogeniteit van alzheimer, de timing van interventie en de dosering factoren zijn die de uitkomst van toekomstig onderzoek kunnen beïnvloeden.

Voor patiënten en naasten is het belangrijk te begrijpen dat:

• Liraglutide geen erkende behandeling is voor alzheimer

• Resultaten uit diermodellen niet automatisch vertalen naar mensen

• Deelname aan klinisch onderzoek de enige gecontroleerde weg is om toegang te krijgen tot experimentele toepassingen

Het Farmacotherapeutisch Kompas en de NHG-Standaard Dementie bevatten geen aanbevelingen voor liraglutide bij cognitieve stoornissen of dementie.

Welke risico's en bijwerkingen zijn bekend bij gebruik van liraglutide?

De meest voorkomende bijwerkingen zijn maagdarmklachten zoals misselijkheid en diarree. Ernstige risico's zijn acute pancreatitis, galstenen en dehydratie; bij ernstige buikpijn direct stoppen en arts raadplegen.

Liraglutide heeft een bekend bijwerkingenprofiel dat uitgebreid is beschreven in de goedgekeurde SmPC en de bijsluiter, beschikbaar via de CBG-geneesmiddeleninformatiebank en de EMA EPAR-pagina's (rubrieken 4.4 en 4.8).

Meest voorkomende bijwerkingen (maagdarmkanaal) De meest voorkomende bijwerkingen zijn maagdarmklachten, waaronder:

• Misselijkheid (zeer vaak, bij meer dan 1 op de 10 gebruikers)

• Braken en diarree

• Obstipatie

• Verminderde eetlust

Deze klachten treden vooral op bij de start van de behandeling en bij dosisverhoging, en nemen bij de meeste gebruikers na verloop van tijd af. Lokale reacties op de injectieplaats, zoals roodheid of jeuk, komen ook voor.

Belangrijke waarschuwingen conform de SmPC

Acute pancreatitis: Er zijn meldingen van acute pancreatitis bij gebruik van liraglutide. Bij aanhoudende, ernstige buikpijn die uitstraalt naar de rug dient het gebruik onmiddellijk te worden gestaakt en dient de patiënt medische hulp te zoeken. Als pancreatitis wordt bevestigd, mag liraglutide niet worden herstart.

Galstenen en galblaasontsteking: Gebruik van liraglutide is in verband gebracht met cholelithiase (galstenen) en cholecystitis (galblaasontsteking), soms met ziekenhuisopname als gevolg. Bij buikklachten die kunnen wijzen op galblaasproblemen dient medisch advies te worden ingewonnen.

Verhoogde hartfrequentie: Liraglutide kan de hartfrequentie verhogen. Bij aanhoudende stijging van de hartfrequentie dient dit met de behandelend arts te worden besproken.

Dehydratie en nierfunctie: Maagdarmklachten zoals braken en diarree kunnen leiden tot dehydratie, wat het risico op achteruitgang van de nierfunctie vergroot. Voldoende vochtinname is belangrijk; bij ernstige klachten dient medisch advies te worden ingewonnen.

Aspiratierisico bij anesthesie of sedatie: Omdat liraglutide de maaglediging vertraagt, bestaat er bij algehele anesthesie of diepe sedatie een verhoogd risico op aspiratie. Patiënten dienen hun behandelend arts en anesthesioloog te informeren over het gebruik van liraglutide.

Voorzichtigheid bij bepaalde aandoeningen: De SmPC adviseert voorzichtigheid bij inflammatoire darmziekte en diabetische gastroparese. Gebruik bij ernstige nier- of leverinsufficiëntie en bij ernstig hartfalen (NYHA-klasse IV) wordt afgeraden of vereist extra voorzichtigheid; raadpleeg de actuele SmPC voor details.

Geen vervanging voor insuline: Liraglutide mag niet worden gebruikt als vervanging voor insuline. Snelle afbouw of stoppen van insuline bij gelijktijdig gebruik van liraglutide kan het risico op diabetische ketoacidose verhogen.

Hypoglykemie: Hypoglykemie kan optreden, met name bij gelijktijdig gebruik van insuline of sulfonylureumderivaten.

Bij gebruik buiten de goedgekeurde indicaties, zoals bij alzheimer, is het bijwerkingenprofiel niet systematisch onderzocht in die specifieke patiëntenpopulatie, wat de risicobeoordeling bemoeilijkt.

Nederlandse zorgverleners en patiënten kunnen bijwerkingen melden bij Bijwerkingencentrum Lareb, dat bijdraagt aan de continue bewaking van de veiligheid van geneesmiddelen na markttoelating. Melden helpt om zeldzame bijwerkingen tijdig te signaleren.

Bel in geval van een acute noodsituatie 112.

Is liraglutide bij alzheimer beschikbaar of vergoed in Nederland?

Liraglutide is in Nederland niet beschikbaar als behandeling voor alzheimer en wordt voor deze indicatie niet vergoed. Off-label gebruik vereist strikte medische onderbouwing en expliciete toestemming van de patient.

Liraglutide is in Nederland niet beschikbaar als behandeling voor alzheimer en valt voor deze indicatie buiten de goedgekeurde productinformatie. Voorschrijven buiten de geregistreerde indicatie (off-label gebruik) is in Nederland onder strikte voorwaarden mogelijk, maar vereist een medische onderbouwing, expliciete toestemming van de patiënt en een zorgvuldige afweging van baten en risico's door de behandelend arts. Het Farmacotherapeutisch Kompas en de NHG-Standaard Dementie ondersteunen dit gebruik niet. Vergoeding vanuit de basisverzekering is bij off-label gebruik doorgaans niet aan de orde.

Voor de wél goedgekeurde indicaties geldt het volgende in Nederland:

• Victoza (liraglutide 1,2 mg en 1,8 mg, voor diabetes type 2) kan onder voorwaarden worden vergoed vanuit de basisverzekering, afhankelijk van de situatie van de patiënt en de geldende vergoedingscriteria. Raadpleeg het Farmacotherapeutisch Kompas of het Zorginstituut Nederland voor de actuele vergoedingsstatus en voorwaarden; deze kunnen wijzigen.

• Saxenda (liraglutide 3 mg, voor gewichtsbeheersing) wordt op basis van het huidige standpunt van het Zorginstituut Nederland niet vergoed vanuit de basisverzekering; de kosten komen voor rekening van de patiënt zelf. Controleer de actuele informatie via het Zorginstituut Nederland, omdat het vergoedingsbeleid kan veranderen.

In Nederland lopen alle vergoede geneesmiddelen via de basisverzekering met eigen risico. Het Zorginstituut Nederland beoordeelt of geneesmiddelen voldoen aan de criteria voor opname in het basispakket.

Patiënten die geïnteresseerd zijn in deelname aan wetenschappelijk onderzoek naar GLP-1-receptoragonisten bij neurodegeneratieve aandoeningen, kunnen informatie opvragen bij universitaire medische centra of via het register van klinische studies (EU Clinical Trials Register, CCMO ToetsingOnline of ClinicalTrials.gov). Deelname aan een erkende studie is de enige gecontroleerde en veilige manier om toegang te krijgen tot experimentele toepassingen van liraglutide buiten de geregistreerde indicaties.

Wanneer is het zinvol om met een arts over liraglutide te praten?

Een gesprek met de huisarts is zinvol bij diabetes type 2, obesitas of vragen over cognitieve achteruitgang. Liraglutide mag nooit op eigen initiatief worden gebruikt buiten de geregistreerde indicaties.

Een gesprek met de eigen huisarts over liraglutide is zinvol wanneer iemand diabetes mellitus type 2 heeft of kampt met obesitas en wil weten of liraglutide een passende behandeloptie is binnen de goedgekeurde indicaties. De huisarts kan beoordelen of liraglutide past bij de individuele situatie, rekening houdend met andere aandoeningen, gelijktijdig gebruik van andere geneesmiddelen en persoonlijke voorkeuren. Patiënten die insuline gebruiken dienen te weten dat liraglutide geen vervanging is voor insuline en dat aanpassingen in insulinegebruik altijd in overleg met de arts dienen te gebeuren.

Voor mensen die zich afvragen of liraglutide een rol kan spelen bij de preventie of behandeling van alzheimer, is het eveneens verstandig dit te bespreken met de huisarts of een specialist. De huisarts kan:

• Uitleggen wat de huidige wetenschappelijke stand van zaken is, inclusief de beperkingen van beschikbaar onderzoek

• Doorverwijzen naar een neuroloog of geheugenpolikliniek bij zorgen over cognitieve achteruitgang

• Informeren over eventuele lopende klinische studies waarvoor deelname mogelijk is

Bij cognitieve klachten zijn er situaties waarbij snellere verwijzing aangewezen is, zoals een acuut begin of snelle progressie van klachten, focale neurologische uitval, epileptische aanvallen, een delier, ernstige gedragsveranderingen of cognitieve achteruitgang op jongere leeftijd (onder de 65 jaar). In die gevallen dient de huisarts zo snel mogelijk te worden geraadpleegd.

Het is belangrijk te benadrukken dat liraglutide niet op eigen initiatief mag worden gebruikt voor een niet-geregistreerde indicatie. Zelfmedicatie met een receptplichtig geneesmiddel is in Nederland niet toegestaan en kan gezondheidsrisico's met zich meebrengen.

Bij acute klachten zoals ernstige buikpijn, tekenen van een allergische reactie of andere plotselinge ernstige symptomen tijdens gebruik van liraglutide, dient men 112 te bellen. Voor dringende vragen buiten kantooruren is de huisartsenpost het juiste aanspreekpunt. Voor niet-urgente vragen over medicijngebruik of cognitieve klachten is de eigen huisarts de aangewezen zorgverlener om mee te overleggen.

Wetenschappelijke bronnen

1. Victoza (liraglutide) EPAR – productinformatie.
2. Saxenda (liraglutide) EPAR – productinformatie (SmPC).
3. Liraglutide STADA – productinformatie (SmPC).
4. New treatment for children with type 2 diabetes (Victoza).
5. Victoza variation assessment report (kinderen ≥10 jaar).
6. EU actions to tackle shortages of GLP-1 receptor agonists.
7. GVS-advies liraglutide (Saxenda®).
8. Medicijn Saxenda in basispakket voor kleine groep met ernstig overgewicht.
9. GVS-advies liraglutide (Saxenda®) en naltrexon/bupropion – uitbreiding voorwaarden.
10. Obesitaszorg en zorg bij overgewicht.
11. Forse kostenstijging leefstijlprogramma en medicijnen voor obesitas.
12. Bijwerkingencentrum Lareb.
13. Edison P et al. Liraglutide in mild to moderate Alzheimer's disease (ELAD-studie).
14. Femminella GD et al. Study protocol for a randomised controlled trial (ELAD study).
15. Antidiabetic GLP-1 Receptor Agonists Have Neuroprotective Properties in Experimental Animal Models of Alzheimer's Disease. Pharmaceuticals (Basel).
16. Investigating the Glucagon-like Peptide-1 and Its Receptor in Human Brain. Basic and Clinical Neuroscience.
17. A novel mouse model of glucagon-like peptide-1 receptor expression: A look at the brain. Journal of Comparative Neurology.
18. Distribution and characterisation of Glucagon-like peptide-1 receptor expressing cells in the mouse brain. Molecular Metabolism.
19. He L et al. Association of Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonist use with gallbladder-related events. JAMA Internal Medicine.
20. Cohort Study: Risk of Gallstones and Biliary Complications With GLP-1 Receptor Agonists in Type 2 Diabetes. United European Gastroenterology Journal.
21. Gastric ultrasound to assess the prokinetic efficacy of erythromycin in a patient taking GLP-1 receptor agonists. Anaesthesia Reports.
22. A Scoping Review of GLP-1 Receptor Agonists: Are They Associated with Increased Gastric Contents, Regurgitation, and Aspiration Events? Journal of Clinical Medicine.

Veelgestelde vragen