Supplementen afvallen overgang: wat werkt?

Supplementen afvallen overgang: veel vrouwen zoeken naar extra ondersteuning bij gewichtsbeheersing tijdens de menopauze. Dalende oestrogeenspiegels, verlies van spiermassa en slaapproblemen maken afvallen in deze levensfase extra uitdagend. Supplementen zoals fytooestrogenen, glucomannaan en groene thee-extract worden veel gebruikt, maar wat zegt het wetenschappelijk bewijs? En welke risico's zijn er? Dit artikel bespreekt de meest gebruikte supplementen, hun werkzaamheid, veiligheid en wanneer u een arts of diëtist raadpleegt.

Waarom vallen vrouwen in de overgang vaak moeilijker af?

Dalende oestrogeenspiegels verschuiven vetopslag naar de buik, verminderen de spiermassa en verstoren via slaapproblemen de hongerhormonen leptine en ghreline, waardoor gewichtsbeheersing moeilijker wordt.

Vrouwen in de overgang vallen moeilijker af doordat dalende oestrogeenspiegels het vetmetabolisme, de vetverdeling en het hongergevoel beïnvloeden. Oestrogeen speelt een regulerende rol bij de insulinegevoeligheid en bij de activiteit van vetcellen; wanneer de productie ervan afneemt, verschuift vet zich vaker naar de buikstreek in plaats van naar heupen en dijen. Dit zogenoemde viscerale vet is metabolisch actiever en verhoogt het risico op hart- en vaatziekten en diabetes type 2. De NHG-Standaard De overgang en thuisarts.nl beschrijven deze lichamelijke veranderingen in de Nederlandse context.

Daarnaast neemt de spiermassa geleidelijk af met de leeftijd, een proces dat versnelt rond de menopauze. Minder spiermassa betekent een lager rustmetabolisme: het lichaam verbrandt in rust minder calorieën dan voorheen. Slaapproblemen, die veel vrouwen in de overgang ervaren, kunnen dit effect versterken: slaaptekort beïnvloedt de hormonen leptine en ghreline, waardoor het hongergevoel kan toenemen en het verzadigingsgevoel kan afnemen. Dit mechanisme is beschreven in observationeel en experimenteel onderzoek, maar de effectgrootte varieert per studie.

Ten slotte spelen psychosociale factoren een rol. Stemmingswisselingen, vermoeidheid en verhoogde stressniveaus kunnen leiden tot meer emotie-eten en minder lichaamsbeweging. Het is dus een samenspel van hormonale, metabole en gedragsmatige veranderingen dat gewichtsbeheersing in deze levensfase extra uitdagend maakt. Begrip van deze mechanismen helpt bij het kiezen van een realistische en veilige aanpak.

Welke supplementen worden gebruikt bij gewichtsbeheersing tijdens de overgang?

Veelgebruikte supplementen zijn fytooestrogenen, vitamine D met calcium, magnesium, groene thee-extract, glucomannaan en eiwitpoeders, maar geen ervan is goedgekeurd als geneesmiddel voor gewichtsverlies.

Verschillende supplementen worden door vrouwen in de overgang gebruikt in de hoop het gewicht beter te beheersen, maar geen enkel supplement is door de Europese Commissie of het CBG-MEB goedgekeurd als geneesmiddel voor gewichtsverlies bij overgangsklachten. De meest gebruikte middelen vallen uiteen in een aantal categorieën:

• Fytooestrogenen (isoflavonen uit soja of rode klaver): bedoeld om oestrogeenachtige effecten na te bootsen. Een direct bewezen effect op gewicht of vetverdeling ontbreekt.

• Calciumsupplementen gecombineerd met vitamine D: ondersteunend voor botgezondheid, en onderzocht op een mogelijke rol bij vetopslag en insulinegevoeligheid.

• Magnesium: populair vanwege vermeende effecten op slaapkwaliteit en stressregulatie, twee factoren die gewichtsbeheersing beïnvloeden.

• Groene thee-extract (EGCG) en cafeïne: worden verkocht als thermogene middelen die de vetverbranding zouden stimuleren.

• Vezelpreparaten (psylliumvezels, glucomannaan): kunnen het verzadigingsgevoel verlengen. Voor glucomannaan heeft de Europese Commissie op basis van een EFSA-advies (2010) een gezondheidsclaim voor bijdrage aan gewichtsverlies toegestaan, maar uitsluitend onder strikte voorwaarden: een dosis van ten minste 3 gram per dag in drie porties, als onderdeel van een energiebeperkt dieet, en altijd ingenomen met voldoende water. Op de verpakking is een verplichte slikwaarschuwing vereist.

• Eiwitpoeders: bedoeld om spiermassa te behouden bij een caloriebeperkt dieet.

Voedingssupplementen vallen in Nederland onder de Warenwet en niet onder de Geneesmiddelenwet. Ze hoeven geen bewijs van werkzaamheid te leveren voordat ze op de markt komen. Gezondheidsclaims op de verpakking zijn alleen toegestaan als ze zijn opgenomen in het EU-register voor voedings- en gezondheidsclaims (Verordening (EG) 1924/2006). De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) houdt in Nederland toezicht op de naleving van deze regels. Het Voedingscentrum biedt betrouwbare, onafhankelijke informatie over supplementen en voedingsadviezen voor vrouwen rond de overgang.

Wat zegt het wetenschappelijk onderzoek over deze supplementen?

Het bewijs voor de meeste supplementen is beperkt en inconsistent; alleen glucomannaan heeft een toegestane EU-gezondheidsclaim, uitsluitend onder strikte gebruiksvoorwaarden.

Het wetenschappelijk bewijs voor de meeste supplementen bij gewichtsbeheersing tijdens de overgang is beperkt en wisselend van kwaliteit. Gerandomiseerde, gecontroleerde studies met voldoende deelnemers en een lange follow-upduur ontbreken voor de meeste middelen.

Fytooestrogenen laten in sommige studies een bescheiden effect zien op opvliegers, maar bewijs voor directe gewichtsreductie bij postmenopauzale vrouwen is niet overtuigend.^[6][7] Gepubliceerde systematische reviews concluderen dat de effecten op lichaamsgewicht en vetverdeling klein en inconsistent zijn, met grote variatie in gebruikte preparaten, doseringen en studiepopulaties.

Vitamine D en calcium worden geassocieerd met een betere insulinegevoeligheid in observationeel onderzoek, maar interventieonderzoek toont geen eenduidig gewichtsverlagend effect. Suppletie is wel zinvol bij een aangetoond tekort, wat bij vrouwen in de overgang in Nederland niet zeldzaam is.

Groene thee-extract toont in meta-analyses een statistisch significant maar klinisch bescheiden effect op lichaamsgewicht. Gerapporteerde effectgroottes variëren sterk tussen studies (gemiddeld enkele honderden grammen tot circa 1 tot 2 kg over 12 weken), afhankelijk van dosering, cafeïnegehalte van het extract en de studiepopulatie. De effecten zijn moeilijk los te zien van gelijktijdige cafeïne-inname. De EFSA heeft in 2018 een veiligheidsbeoordeling gepubliceerd over groene thee-catechinen (zie ook de veiligheidsparagraaf hieronder).

Glucomannaan heeft enig bewijs voor verbetering van het verzadigingsgevoel en een gunstig effect op de bloedsuikerspiegel. De EU-gezondheidsclaim voor bijdrage aan gewichtsverlies is toegestaan, maar alleen onder de eerder genoemde strikte voorwaarden (dosis, energiebeperkt dieet, voldoende water). Buiten die voorwaarden is de claim niet van toepassing.

Al met al geldt dat geen enkel supplement een vervanging is voor een gezond voedingspatroon en voldoende lichaamsbeweging. De NHG-Standaard Obesitas benadrukt leefstijlinterventie als hoeksteen van gewichtsbeheersing, ongeacht de levensfase.^[14]

Bijwerkingen en veiligheid: waar moet u op letten?

Groene thee-extract boven 800 mg EGCG per dag kan levertoxiciteit veroorzaken, fytooestrogenen zijn af te raden bij hormoonafhankelijke tumoren, en glucomannaan vereist altijd voldoende water om verstopping te voorkomen.

Supplementen zijn niet per definitie veilig omdat ze vrij verkrijgbaar zijn: ook natuurlijke middelen kunnen bijwerkingen geven of wisselwerken met geneesmiddelen. Vrouwen in de overgang die ook andere medicatie gebruiken, lopen een verhoogd risico op interacties.

Fytooestrogenen kunnen bij langdurig gebruik en in hoge doses oestrogeenachtige effecten geven op borstweefsel en het baarmoederslijmvlies.^[11][12] Vrouwen met een voorgeschiedenis van hormoonafhankelijke tumoren worden aangeraden deze middelen alleen na overleg met een arts te gebruiken.

Groene thee-extract in hoge doses is in verband gebracht met levertoxiciteit. De EFSA heeft in 2018 geconcludeerd dat doses van 800 mg EGCG per dag of meer uit supplementen mogelijk schadelijk zijn voor de lever.^[8] Dit risico geldt met name voor extracten die op nuchtere maag worden ingenomen; het onderscheid tussen extracten met en zonder cafeïne is daarbij relevant. Bij klachten die kunnen wijzen op leverproblemen (zie hieronder) dient u direct contact op te nemen met uw huisarts.

Calciumsupplementen in hoge doses (meer dan 1500 mg per dag) worden geassocieerd met een verhoogd risico op nierstenen en zijn in sommige studies in verband gebracht met cardiovasculaire effecten, hoewel dit debat in de wetenschappelijke literatuur nog niet beslecht is.^[10]

Vezelpreparaten en glucomannaan zijn over het algemeen goed verdragen, maar dienen altijd te worden ingenomen met voldoende water (minimaal een groot glas per portie). Bij onvoldoende vochtinname bestaat risico op verstopping of, in zeldzame gevallen, verslikking. Dit is ook de reden dat de EU een verplichte slikwaarschuwing voorschrijft op producten met een glucomannaan-gezondheidsclaim.

In Nederland kunnen bijwerkingen van voedingssupplementen worden gemeld bij Bijwerkingencentrum Lareb, dat ook meldingen over supplementen registreert en analyseert.^[13][12] Voor vragen over de veiligheid en samenstelling van supplementen en voor meldingen van onveilige producten kunt u in Nederland terecht bij de NVWA.

Controleer bij aankoop van supplementen online of de aanbieder betrouwbaar is. Let op: het CIBG-register (aanbiedersmedicijnen.nl) geldt uitsluitend voor online aanbieders van geneesmiddelen, niet voor webshops die alleen voedingssupplementen verkopen. Voor informatie over betrouwbare supplementenaanbieders kunt u de NVWA-website raadplegen.

Wanneer is het verstandig om een arts of diëtist te raadplegen?

Raadpleeg uw huisarts als gewichtstoename gepaard gaat met andere klachten, bij combinatie met medicatie, of bij symptomen zoals geelzucht of hartkloppingen na gebruik van een supplement.

Een arts of diëtist raadplegen is verstandig wanneer gewichtstoename tijdens de overgang gepaard gaat met andere klachten, wanneer zelfhulp onvoldoende resultaat geeft, of wanneer u overweegt supplementen te combineren met bestaande medicatie. De eigen huisarts is het eerste aanspreekpunt voor een beoordeling van uw algehele gezondheid, eventuele tekorten (zoals vitamine D of ijzer) en de vraag of aanvullend onderzoek nodig is.

Een geregistreerde diëtist kan een persoonlijk voedingsplan opstellen dat rekening houdt met de verhoogde eiwitbehoefte, de veranderde energiebehoefte en eventuele andere aandoeningen zoals verhoogde bloeddruk of een verstoorde bloedsuikerspiegel. In Nederland vergoedt de basisverzekering doorgaans drie uur diëtetiek per jaar bij bepaalde indicaties, onder voorbehoud van het eigen risico en de polisvoorwaarden.^[15] Raadpleeg Zorginstituut Nederland of uw zorgverzekeraar voor de actuele vergoedingsvoorwaarden. Een verwijzing van de huisarts kan hiervoor nodig zijn.

Zoek dezelfde dag contact met uw eigen huisarts of, buiten kantooruren, de huisartsenpost als u na het starten van een supplement last krijgt van:

• Geelzucht of donkere urine (mogelijke levertoxiciteit)

• Ernstige buikpijn of misselijkheid

• Hartkloppingen of onregelmatige hartslag

• Allergische reacties zoals huiduitslag, zwelling of benauwdheid

Bel 112 bij acute benauwdheid, bewusteloosheid of andere levensbedreigende verschijnselen.

Ten slotte: supplementen zijn geen vervanging voor een medische beoordeling van overgangsklachten. Hormonale veranderingen kunnen soms behandeld worden met hormoontherapie of andere geneesmiddelen, maar die keuze vereist een individuele afweging van baten en risico's samen met een arts. Thuisarts.nl biedt betrouwbare, publieksgerichte informatie over de overgang en over overgewicht in de Nederlandse context.

Veelgestelde vragen